Shoqata Lazerati

2009-01-19T14:20:00.006+02:00

GAZETA Nr 21 Prill 2009
5 vjet gazeta LAZERATI
Më 20 shkurt të vitit 2004 nëpër duart e lazaratasve dhe kioskat e gazetashitësve të gjirokastrës së bashku me gazetat e tjera kombetare dhe lokale filloi rrugën e saj gazeta LAZERATI botim periodik i shoqatës atdhetare kulturore Lazerati që ishte krijuar disa muaj më parë.Kjo ishte një ngjarje shumë e rëndësishme për komunitetin e lazaratit . Ata përherë të parë në historinë e tyre shekullore do te kishin gazetën e tyre, ku do te mësonin historinë dhe kulturën e fshatit të tyre, si dhe do shprehnin opinionin e tyre për ngjarje të rëndësishme të historis së tyre .Pati edhe skeptike që menduan se kjo gazetë ashtu si mjaft të tjera në vendin tonë do të binte nën ndikimin e grupimeve të ndryshme politike për tu përdorur në interes të tyre.Kryesia e shoqatës duke patur parasysh këto ndikime, që në numrat e parë të saj përpiloje dhe shpalli në faqet e saj kodin e gazetes i cili i shërbente qëllimit që i kishte vënë vehtes shoqata.Sot pas 5 vjetesh shikojmë me kënaqësi që gazeta e shoqatës sonë i realizojë dhe vazhdon ti realizojë qëllimet që i kishte vënë vehtes. Në faqet saj kanë zënë vend ngjarje të historisë së fshatit tonë ,zakone e vlera të kulturës sonë ,inndivide që kanë kontribuar për fshatin dhe për kombin .Stafi botues i gazetës në bashkëpunim me kryesinë e shoqatës dhe intelektualët e fshatit ja ka aritur të mbajë qëndrim të ekuilibruar të gazetës duke mos lejuar të cënohet askush, por në faqet e saj të zënë vend vlerat më të mira të këtij komuniteti .Në faqet e gazetës sonë kanë gjetur vend edhe mendimet e miqëve dhe dashamirësve të fshatit tonë për individë dhe ngjarje që lidhen me lazaratin .Shumë gjëra janë evidentuar në kete gazetë në keto 5 vjet ,janë me qindra faqe ,por ne jemi të ndërgjegjshëm se ka akoma shumë për të bërë.Lazarati nuk është vetëm i madh si numur popullsie (ndoshta fshati më i madh në Shqiperi ) por ai ka një histori e kulturë shumë të gjerë ,një jetë socale shumë dimensionale që meriton të evidentohet në faqet e kësaj gazete .Është detyrë e bijve ,intelektualeve e sidomos të rinjve të fshatit që ti zbulojnë keto vlera dhe ti fiksojnë ato në faqet e kësaj gazete për sot dhe për të ardhmen.Duke falnderuar gjithë bashkepuntorët dhe kontribuesit e kësaj gazete ,le ti urojmë suksese edhe më të mëdha në 5 vjetorin e saj, gazetës sonë të dashur Lazerati.
Islam Buci
REPUBLIKA E SHQIPWRISW
BASHKIA KAMWZ
Nr.685..prot Kamwz mw 11-08—03-2009
I nderuar Z Dashnor Aliko kryetar i komunws Lazarat.

Nw emwr tw Bashkisw Kamwz ,dwshiroj t’ju pwrshwndes dhe uroj suksese nw punwn tuaj fisnike.
Letra qw po ju dwrgoj ka tw bwjw me njw ngjarie tw rwndwsishme nw jetwn e komunitetit tw qytetit tw Kamzws ,dhe mendoj se kontribuon edhe mw shumw nw mardhwniet e bashkwpunimit midis institucioneve tona.
Kamza ,njw qytet i rikrijuar kryesisht pas viteve 90tw, me sipwrfaqee 21.7 km2 e popullsi 90.000 banorw ,rrjedhojw e migrimit tw popullsisw sw ardhur nga i gjith vendi.
Bashkia jonw ,ka njw pozicion tw rwndwsishwm gjeografik nw kryqwzimin e rrugwve tw rwndwsishme qw lidhin veriun e Jugun e Shqipwrisw me Tiranwn ,nw trekwndwshin Tiran-Rinas-Durrws . Si rezultat i kwsaj jo vetwm wshtw populluar me njw shpejtwsi marramwndwse ,por janw kryer edhe investime tw gjithanshme ,ndwrtime private e publike , rrugw tw reja ,objekte social-kulturore ,stadiumi i qytetit ,etj,pra wshtw transformuar e gjithw infrastruktura e qytetit, gjw qw e kanw ndryshuar rrwnjwsisht Kamzwn.
Nw ritmet e zhvillimeve bashkwkohore e vendosjes sw kontureve tw njw qyteti modern ,sw shpejti hapet Qendra e Pritjes ,Informacionit e Shwrbimeve (one stop shop),i pari nw llojin e tij ,hartuam e zbatuam projektin e adresave dhe kodifikimin e banesave e tw gjitha objekteve nw teritorin e Bashkisw sonw .
Nw kwtw logjikw me vendim tw Kwshillit Bashkiak tw Kamzws ,njera nga rrugwt e qytetit tonw ka marrw emrin e komunws tuaj : Rruga Lazarat ,si shenjw e miqwsisw dhe respektit ndaj zonave e krahinave tw vendit tonw.
Nw fund dwshiroj qw sipas traditws shqiptare tw uroj : “E gwzofshi dhe qoftw pwr jetw emwr i merituar.
Xhelal Mziu
KRYETAR

PWRGJIGJE FALENDERIMI . Lazarat ,mw 26-03-2009
Drejtuar :
Z . Xhelal Mziu
Kryetar i Bashkisw Kamwz

I nderuar Z.Xhelal Mziu !
Nw emwr tw Komunws tonw ,tw Kwshillit tw Komunws si dhe nw emwr tw banorwve tw Lazaratit ,dwshiroj t’ju falenderoj pwrzemwsisht pwr nderin dhe vlerwsimin e madh qw na bwtw duke i dhwnw emrin “Lazarat “ njw rruge tw qytetit tuaj.
Qw tw jem i sinqert,i nderuar Kryetar ,kam ngelur i befasuar nga ky eveniment i madh dhe do ta quaja njw sfidw kwtw vendim tw Kwshillit tw Bashkisw Kamwz,njw sfidw qw do tw mw frymwzojw dhe drithwroj twrw jetwn .
Ne ju jemi “borxhwllinj” pwr kwtw vlerwsim tw madh dhe do tw mundohemi qw t’jua “shpwrblejmw “ duke rrwnjwzuar miqwsinw dhe marrdhwniet mw tw sinqerta tw bashkwpunimit midis dy institucioneve dhe komuniteteve tona .Ju uroj suksese pwr tw gjitha arritjet tuaja , qw me mund e sakrifica keni krijuar njw Bashki model sipas kwrkesave bashkwkohore.
Edhe njw herw ju falenderoj miqwsisht !
Me respect e mirwnjohje .
Kryetari i Komunws
Dashnor Aliko

FALENDERIM
Shoqata Kulturore Atdhetare Lazerati falenderon Këshillin bashkiak të Qytetit të Kamzës i cili vendosi që nje prej rrugëve të ketij qytetit ti jap emrin “LAZARAT ”. Ky është një nder që i bëhet komunitetit të Lazaratit për vlerat e tij atdhetare ,patriotike dhe kulturore të cilat shumë herë janë lënë në haresë ose janë nënvlerësuar. Vendosja e emrit një rruge të qytetit të Kamzës veç të tjerave do të afrojë dhe më shumë komunitetet midis tyre.Marja e emrit "Lazarat " e një rruge në këtë qytet që është në kërthizën e Shqipërisë dhe piklidhëse midis Kosovës, Veriut dhe jugut të Shqipërisë është edhe më kuptim plotë për nacionalizmin që ka treguar ky fshat në historinë e tij mijra vjeçare.

Bika prezantoj karakteristiket e një vajze tipike labe
Republika është vajza lazaratase e cila u bë pjesë e një reality shou mbarëkombëtar mjaft të suksesshëm të quajtur Big Brother,më tepër se një rality shou ai është një ndërthurje tinzare karakteresh për të cilën ndihesh sesi një nyje e rëëndësishme e kësaj arkitekture tipash ,është një vajzë nga Lazarati .E rëndësishme është se prania e saj nuk i referohet thjesht një emir të lakuar me qindra herë por prezantimit të saj si individ.
Ajo theu piksëpari konveksionet e vetvetes e pastaj të realitetit që e rrethonte .Ajo ç’ka ia vlenë të përgëzohet në këtë rast nuk është realiteti lojës ,por ndërmarja e një veprimi të tillë ,pasi kjo lojë nxjerr në pah vlerat dhe antivlerat e lojtarit ,e në këtë rast Bika nxori vlerat dhe tiparet karakterizuese të vajzës labe .
Bika theu një tabu morale që thellë ishte në psikologjinë e një shumice …që tani nuk guxon të dalë në pah.,nuk guxon të prononcohet.
Të bëhesh pjesë e një realiteti ,në shumëdimensionet e tij që duken të frikshme por tepër tërheqëse , është jo vetëm interesante por edhe e guximshme ,E Bika mori përsipër ta përballonte ,të thyente ndoshta rregullat e një tabuje që më tepër se e thënë mbetej e ndjerë.Por ndodhi ajo që shumë nuk e prisnin ,mbështetje 100% e Bikës ,edhe e vendit që përfaqësonte .
Fshati Lazarat tashmë e ka thyer murin e mohimit të së vjetrës e të prapambeturës duke marë prej saj vetëm pjesën e trashëgimisë kulturore e shpirtërore të një populli plot traditë.Tashmë ky fshat di të bëj dallimin midis asaj që duhet harrohet dhe asaj ç’ka duhet të miret në konsiderat ,e në rastin e Republikës ky fshat tregoi se ka sensin e dashamirësisë dhe të mbështetjes.
Hatixhe Rabi
Në Big Brother çova dhe solla karakterin dhe psikologjinë e femrës Lazaratase
Me Republikën pimë një kafe në qendër të fshatit ,ishte akoma e emocionuar .Gëzimi i shfaqej në sy .Më keni befasuar me pritjen që më bëtë ;-tha Bika ,jam e lumturuar.
■Më së fundi e latë shtëpinëe Big Brother..
Po ,megjithse nuk e prisja kaq shpej t ë .-Me karakterin ,stoicizmin dhe natyrën time ndryshe ,do ta bënte më interesante lojën.
■Në studjo u pritët me duartrokitje të gjata dhe shpesh u refuzuanmendimet e opinionistëve nga publiku ,si e shpjegoni këtë ?
-Sa kohë isha në shtëpi unë nuk kasha ashnjë informacion për opinionet jasht saj,por që nga pritja në studjo parandjeva se jashtë do të isha pëlqyer dhe ashtu ndodhi.Mbas mbylljes së emisionit jam takuar me përzemërsi me stafin dhe gjith “organizatorët”.
■Edhe me Big Brother ?
-Jo , e kërkova të pija një kafe me tëp o ishte e pa mundur .Ndoshta pasi të mbaroj spektakli.
■Qëndrove një javë në Tiranë.
-Po . Disa aktivitete ishin planifikuar ,si tek emisioni « E diel » i Adi Krastës nga i cili mora komplimente të përzemërta ,dhe tek programi i Enos tek Top Chanel,po kështu dhash edhe disa intervista.
Por përpos këtyre vlerësoj interesimin e qytetarëve të Tiranës të moshave të ndryshme , që më uronin ,kërkonin autografe ,më dhuronin lule .Edhe në trotuar nga makinat më vinin dhjetra përshëndetje : « Bravo Bika »,bravo Lazarati ,kjo më emocionoi jash mase .
■Nga një e mail nga Kosova pasi të përgëzon sinqerisht për karakterin tëmd ,vlerëson natyrën e një vajze tipike Shqiptare të inkurajon që nuk je zhveshur po shton se kjo është arsyeja e daljes .
-Edhe kjo mund të jetë .Por unë nuk mund të dal nga vetja ,këtë ua thash edhe opinionistëve në studio .Në asnjë rrethanë dhe për asnjë arsye nuk mund të shkel mbi atë që kam ndërtuar .Falenderimet që kam marë nga mijra shqiptarë vlejnë më shumë se mijra euro.
Të kthehemi në shtëpi .Pas një jave ju organizuat një bisedë njohjeje me njeri tjetrin ; .pyetjet ishin të përgatitura apo spontane ?.
Pyetjet ishin spontane ,Unë u përpoqa të dal jasht pyetjeve banale si : ku e kur je puthur etj .Doja të hyja në thellësi të sejcilit për të zbuluar të padukshmen dhe aty për aty formulova pyetje me aq njohuri që kisha për sejcilin .Ne ishim të gjith në moshën e rinisë së pjekur dhe mendova se publikut të gjerë do ti interesonin të njiheshin me idetë ,mendimet e synimet e sejcilit . Besoj se bëra më të mirën.
■Në një e-mail nga Amerika shkruhet mes të tjerash : Republika ka një emër të madh e një moral të lartë që nuk e kanë shumë shqiptar.Si .Si e komentoni këtë ?
-Falenderoj përkrahsit e mi.Por edhe në shtëpi nuk ndënja vetëm ,psh Dritani ,Lireta pamvarësisht nga lidhjet jasht nuk mendoj se për hirë të lojës do të tjetërsoheshin .Ndërsa jasht mesazhet që më vijnë përditë ,kontaktet dhe përgëzimet që mora direkt vërtetojnë se shqiptarët e respektojnë familjen si gjë të shenjtë dhe karakterin e moralin që lidhen me të.
■Me që përmende Dritanin , Ai e ndjen largimin tuaj .Thjesht si patriote apo kishit edhe gjëra të tjera të përbashkëta ?
-Të dya bashk .Në shtëpi kishte edhe intriga ,komplote ,grupe.Me Tanin kuptoheshim me një vështrim .Ai është djalë i kompletuar .Për të ruaj respekt e mirënjohje.
■Po për Anin ?.
-Debati me të u keqkuptua .Një arsye tjetër e nominimit do të ishte e besueshme por ajo që tha ishte e pa justifikuar.Megjithatë kur doli erdhi më takoi të parën .Mbetemi shok.
■Bika ,që nga Australia vijnë vlerësime për ju .Tani s’je më vetëm jona .
-I kam lexuar e më vjen mirë ,këtë gëzim e ndaj me familjen ,shokët,shoqet e bashkëfshatarët e mi .Ky është vlerësim për të gjitë Me mënyrën time i dhash një emër të mirë Lazaratit .Një emër që e meriton ,unë jam pasqyra e vendit ku jam lindur e rritur ,nuk mund të jemë ndryshe.
■Po edhe pak e sert ?
-Është uji e balta ,kemi shkelur mbi stërrall(qeshi).
■Thatë në fillim se je befasuar me pritjen ,nuk e prisnit ?
-Nuk e prisja në këto përmasa ,diçka parandjeja.Mesazhin e mora nga pritja në Tiranë ku njerëz të panjohur më përqafonin .Dhjetra makina me flamuj më pritën si motër e vetme .Nuk e di sa e meritoj këtë nder që mu bë .Nuk di si tua shpërblej.Sheshi u mbush plot edhe pse s’kishte lajmërime .Isha e hutuar por pashë edhe lot në sytë e tyre .Përqafimi mëmë Kuços (Gërveshi),mëmë Xhemilesë (Brahimi),mëmë Xhemos (Gjini) e shumë të tjerëve është dhurata më e bukur që më eshtë bërë në jetën time .Por kjo ka një shpjegim :çova dhe solla nga Big Brother karakterin dhe personalitetin e femrës Lazaratase.
■Për ju shtëpia u mbyll por la pas një famë e jehonë që do të ndihet gjat .Ku e gjen Bika të ardhmen e saj .A keni ndonjë ofertë ?
-Duhet të mbaroj më parë spektakli ,tani jam angazhuar çdo fund jave në Tiranë ,por unë e kam thënë .Dëshra ime është të punoj në polici .Aty gjej veten më mirë.Tani mendoj për konkursin në fund të muajit .
■Deshe të shtoje diçka tjetër ?
-Dua të them se pas transmetimit të aktivitetit në top channel më erdhën shumë mesazhe urimi .Më lejoni që të gjitha këto urime me përulje t’ua përcjell bashkëfshatarëve të mi ,nëpërmjet gazetës “Lazerati”
■Ju faleminderit dhe paç fat
-Ju faleminderit juve dhe gjith lexuesve të gazetës “Lazerati”
Intervistuar nga P. Gaba dhe H . Brahimi

RIMER EMRIN “ MUHEDIN SHERIFI ” DHE PERUROHET
NGA KRYEMINISTRI SHKOLLA E MESME GOSTINE E KOMUNES POLIS ELBASAN
Ne daten 06-09-2008 keshilli i komunes Gostine vendosi ti rijape emrin “Muhedin Sherifi ” shkolles se mesme te komunes se tyre. Kjo shkolle qe mer nxenes nga fshatrat Shtermen,Shterpan,Gostine,Klos, Floq,Shushice e vogel e Kodra e Bajares ka ekzistuar qe ne vitin 1969, here si shkolle bujqesore e heri si shkolle e bashkuar ka pasur emrin “Muhedin Sherifi” qe para viteve ’90. Ne vitet e tranzicionit kjo shkolle pati demtime dhe emir i saj u la ne harese. Ne vitin 2008 me nje fond prej 7.8 milion lekesh nga buxheti i shtetit u be rikonstruksioni i saj . Ne perurimin e rikonstruksionit te saj mori pjese dhe Kryeministri Sali Berisha , i cili uroi banoret dhe nxenesit e kesaj shkolle dhe i siguroi ata se qeveria do te mbeshtese edhe ne te ardhmen banoret e kesaj zone per mireqenien e tyre. Rivendosja e emrit te birit te Lazaratit,Komandatit Muhedin Sherifi (Krishti ) , vrare ne nentor te vitit 1943 ne kete zone eshte nder dhe krenari per Lazaratin por i ben nder edhe nxenesve dhe komunitetit te asaj zone sepse Muhedini ishte nje nga nxenesit me te shkelqyer te gimnazit te Gjirokastres te viteve ’30 dhe nje nga lufteteret antifashist me trima dhe oficeret me te pregatitur te Luftes per Clirimin e vendit. Shoqata Lazerati falenderon Keshillin e Komunes Polis per respektin qe tregoi ndaj birit te Lazaratit dhe uron nxenesit e asaj shkolle qe te mbajne me nder emrin e Atij Trimi.

Midis idealit dhe zhgënjimit
Të shkruash për Mufitin do të thot të shkruash për gjith ata luftëtar që dolën malit për liri dhe që më von të ndërtonin një atdhe të begati.Pas lufte me gjith se punuan me mish e me shpirt, të ndërtonin atë për të cilën shumë dhan jetën dhe këta dhanë shpirtin ,por që u lane pas krahëve ,u braktisën ,u diskriminuan.Është domethënse një moment nga jeta e tij në qytet kur ky ishte në pension dhe rinte praën shkollës së lagjes ,kur një “veteran” që s’kishte parë të pjesmerrte as në çetat teritoriale ,u fliste nxënsve për luftën dhe “bëmat e tij”.Xha Mufitit nuk ju durua (se njeriu i drejt nuk i fsheh dot ato që ndjen) u nevrikos dhe i thot ,- e ku luftove ti apo nën fustanin e grave,personi iku me kokë ulur pa guxuar ti kthente përgjigje . Pikërisht këta që s’guxonin tu kthenin përgjigje këtyre trimave bën karier ,bënë ligjin ,dhe fëmijt e tyre fituan gjith të mirat e kohës, ndërsa Mufiti me shok nuk mundën të bënin as fëmijt me shkollë.
Kur isha me punë në spitalin Nr 1 në Tiranë një nga rojet e portës shok dhe bashkëkohës i Mufitit më pyeti për të ..i thash, keq është me ekonomi të keqe ,me grua të sëmur etj..dhe ai më tha këto fjalë .Ti nuk e merr me mend kush ishte Mufiti ne luftë dhe në shoqëri ,e po çti bësh thuhet një shprehje që”një ëngjëll midis djajve gjithmon është keq” …..
Po kush ishte Mufiti?
Mufit Brahimi lindi në Lazarat në vitin 1910 ,mbaroj 5 klas shkollë .Më von kryen shërbimin ushtarak dhe pas 18 muajsh kthehet në shtëpi. .Në vitin 1933 shkon në shkollën e xhandërmarisë në Durres,.Në shkollë u dallua për aftësitë e tij dhë mbaron si xhandar i klasit të parë Deri në vitin 1937 punoj si xhandar Në vitin 1937 dërgohet në një kurs special në Burel për 12 muaj rjesht. Në 260 xhandar që mbaruan aty (nga 400 që ishin në fillim) Mufiti u klasifikua i pesti . Pas kësaj kohe punoj si xhandar më shumë në qarkun e Beratit ,sigurisht në kohë të vështira se I zuri dhe pushtimi .Më von një grup të zgjedhurish të xhandërmarisë shqiptare prej 60 vetësh (midis tyre si përzgjedhur dh Mufiti) u dërguan në një shkollë 9 mujore në Itali në Napoli Këtu thoshte Mufiti morëm jo vetëm mësim professional por dhe kultur , dhe mësuam italishten .Pas kthimit në Shqipëri punuan edhe si përkthyesa. Si përkthyes dërgohet për 1 vit në Greqi .Pas një viti kur u kthye në Berat i propozojnë të shkonte prap në shkollë në Itali .Megjith nostalgjin që kishte për shkollën , i përfshir nga ndjenjat atdhetare më 20 gusht 1942 hidhet në Çetën Partizane të Mestan Vojanikut që sapo qe formuar në Skrapar.Vazhdoj në radhët e Ushtrisë N.Çl. me detyra të ndryshme si :skuadër komandant në batalionin Themo Vasi,n/komandant kompanie në batalionin e parë të Brigadës 8 ;më von po atu komandakt kompanie dhe duke u ngritur gjithmonë në bazë të meritave si luftëtar si shef I shtabit batalionit parë( brig. 8 ); komandant i batalionit parë të Brigadës së 8.
Ka mar pjes duke drejtuar luftimet midis të tjerash në luftë e Mezhgoranit, Libohovës, Gjirokastrës ,Lazaratit,në betejën për çlirimin e Tiranës ,në luftën e Qaf Krabës , në Jugosllavi ,Vishegrad,Bosnje,Mal të Zi etj Gjat luftimeve është plagosur 3 herë.Mbas mbarimit të luftës me gradën kapiten I parë emrohet në regjimentin e 9 ,brigadën e 8 në Korçë detyrë që vazhdoj deri në 1952 kur kur e zuri lirimi (shkurtimi).Këtë vit vjen si referent I kullotave në Gjirokastër praën Komitetit Ekzekutiv. Në 1956 në një mbledhje të pleniumit të Komitetit Partisë ku ishte I deleguar Manush Myftiu midis të tjerash Mufiti thot “ pse Lazaratin e kini lënë si stan pa çoban jasht çdo vëmendje. Sigurisht kjo atyre nuk u tingëlloj mirë. Dhe e dërgojnë kryetar cooperative në Lazarat. Ky ëngjëll në vënd që ti dorzonte në shtet prodhimet jua ndau fshatarëve kooperativist. Kjo ishte një arsye e fortë që ta shkarkonin si kryetar dhe e çuan si përgjegjës të vatrës kulturës së fshatit ,dhe më von kujdesar konvikti..Në vitin 1963 e emrojnë drejtor grumbullimi dhe vazhdon aty deri në vitin 1965. Gjat gjith këtyre viteve jetonte dhe mbante familjen vetëm me rrogën e tij,të shoqen nuk ja futnin në punë.Në kërkesat e vazhdushme për pune ,nje ditë pas një debati me Zia Tauzin kryetar i komitetit Qytetit i cili e ofendon ,e qëllon në zyrë. Pas kësaj e arrestojnë ,i bastisin shtëpinë .Për dënimin e tij bëhen 14 seanca gjyqi dhe prokuror ishte nje ish pioneer nën komandën e tij gjat luftës. Në këtë gjyq veterani Muin Bozgo ngrihet dhe i drejtohet trupit gjykues (me që në akuzë ishte dhe armë mbajtje pa leje ) duke u thënë :” automatikun e ka kujtim nga lufta se ja ka marrë gjermanit kur ju ishit në barkun e nënës”.Megjithatë dënohet me burg.
Me daljen nga burgu shumë kohë mbetet pa punë pa të ardhura dhe mezi fillonj si puntor në preset e Uzinës metalike ,pas dy vjetësh del në pension . dhe vazhdoj në varfëri deri sa ëngjëlli ndroj jetë pa i patur askujt borxh.
Po ndaj Lazaratit dhe nacionalistëve çfar qëndrim mbajti?
Ai asnjëherë nuk devijoj nga karakteri lazaratas .Është nga njerzit që nuk foli një fjalë të keqe për fshatin e tij ,por gjithmonë e vuante varfërin dhe diskriminimin e këtij fshati sa shpesh shperthente dhe këto I ktheheshin në boomerang mbi kokën dhe familjen e tij (midis të cilave përmendëm lartë dy raste atë të ndarjentë ardhurave të kooperativës populatës fshatit apo diskutimin ne pleniumin e komitetit partisë )
Gjat luftës hynte dilte në fshat si baor tepër I respektuar as si propagandist ,as si kundërshtar dhe nuk dha asnjëherë rast as për ndonjë keqkuptim. Madje edhe nacionalistët nuk e urrenin por e respektonin Mufitin.Ja se çfarë u ka thënë bashkëfshaatarëve Dervish Rexhepi në një takim ne Malin e Sopotit :” Duajeni dhe mbrojeni Mufitin , dhe ti Mufit po fituat mos u bëj I keq për fshatarët e tu . Në vitin 1945 një nga udhëheqsit e PKSH Haki Toska ithot:” Mufit na thuaj nja 2-3 veta nga ata ballistët e Lazaratit që na vranë ti pushkatojmë”.Mufiti i kthen përgjigje në moment “ unë luftova për të çliruar vendin nga pushtuesit e huaj dhe jot ë vras vëllezrit e mi “.
Ai asnjëherë nuk prishi mardhëniet qiftë edhe me një fshatar .Madje shpesh herë I pranonte ankesat e tyre që u mernin prodhimin dhe mbeteshin pa buk .Ja se si qe shprehur nje herë në Pjesak në muhabete me Teno,Nuri dhe Hysen Brahimin - duke u thënë –more p one luftuam të çlironim vendin , të kishte drejtësi , barazi dhe bollëk. Mufiti merte pjesë në gjith dasmat që ftoej,apo mortet pa dallim se ata kishin qënë nacionalist apo komunistë.
Ne e kujtojme me respekt këtë lazaratas safi që ruajti dhe transmetoj virtytet më të larta të një lazaratasi.

HODO ÇELO

VËLLEZRIT QË U DËNUAN PËR BESË E BUJARI

‘’Le të jetë ky shkrim një buqetë me lule atje ku jini në perjetësi për ju të pushkatuarit e të dënuarit nga diktatura sepse dhimbjet jua rëndojnë më shumë shtatin kur harohet e heshtet ,,.

Në historinë e një fshati siç është Lazarati do të jetë ndër ato raste të rralla ku në kujtimet e veta mbart gjithë tragjedinë e tij . Duke e sjellë të kaluarën në kujtesë dhe këtë mund ta sjellin ata që janë në një moshë të mesme e veçanrisht ata që i kanë hequr në kuriz ato humnera e hone të erëta në të cilët e kishte futur popullin e vet një regjim gjakatar .
Muajt e fundit sin ë fushatat e zhurmueshme që bëheshinnnë kohën e socializmit,në politikëndhe mediat shqiptare u bë një zhurmë e madhe për hapjen e dosjeve të krimeve të komunizmit.Kjo zhurmë e madhe që u shoqërua edhe me një ligj të shpejtuar dhe mesa duket jot ë plotë por selektiv për të mbrojtur disa shokë politikanë kaloi si era dhe shpejt u harrua.Por breziynë i 60 vjeçarëve që kaluam mbi supe rebeshin komunist njojtëm nga afër disa nga viktimat e shumta të këtij terrori e gjithë kjo na la një shije të keqe dhe na duket si tallje. Sit ë mos happen dosjet dhe të çlirohet nga ngërçi një shoqëri ku janë kryer krime çnjerzore nga ish sekretar të parë ,ish hetues,ish prokurorë,ish gjykatës që për tu treguar besnik të partisë dhe të bënin karjer,thyenin kocka njerzish të pafajshëm dhe pushkatonin poetë që bënin vjersha që nuk I pëlqenin nregjimit.Disa nga këta pas një heshtje fillestare 19 vjet na mësojnë demokracinë nëpër tribuna ose japin drejtësi nëpër gjykata duke na këshilluar që ti besojmë .Këto mu kujtuan para disa ditësh kur përcollëm në varrezat e fshatit Minon ,gruan e shumë vuajtur të njerit prej shumë viktimave të komunizmit –Velikos.
Por cila është historia e vërtetë e dy vëllezërve Nuri e Veliko Brahimi . U arestuan në një ditë të zezë të muajit Nëntor të vitit 1950 si ‘’grup armiqësor , për të cilët kemi shkruar në numrat e parë se si u pushkatuan e dënuan ata burra .
Mendoni se ç’mund të ndodhë në një familje kur arestohen kryefamiljarët . Prishet shtëpia e katandia . Diskutohej buka e fëmijve për mbijetesë . Velikua ( xhakua) dënohet 16 vjet ndërsa Nuriu dënohet 10 vjet. Kalvari i vuajtjeve ka qënë i tmershëm . Fati me Velikon ka qënë mizor . I vdes gruaja në moshen 21 vjeçe duke i lënë një vajzë e cila edhe kjo i vdes më pas . Sikur të mos mjaftonin këto fatkeqësi arestohet pse në stan kishin strehuar bashkfshatarët e tyre , u kishin dhënë bukë e besë . Të dy vëllezër ishin fjalë pak dhe s’donin që t’ua zije në gojë ato vite të dhimbëshme , por kur Velikua u sëmur takohesha shpesh me të . Duke e pyetur në intimitet filloi të tregonte ( si duket e kuptoi që jeta e tij do të ishte e shkurtër dhe vërtet ashtu ndodhi pas një viti vdes duke lënë pas dy vocërake dhe një grua sakate ) .
I shikon këto dhëmbë më thot ; - Nuk më kanë rënë por mi kanë thyer , mi ka thyer me shkop në shesh të Gjokanës Bejtash Kore një nga perfaqësuesit më të pështirë të pushtetit të kohës . Duke na zvaritur na çuan në hetuesi ku filloi séancë e dyte e torturave. Aty hetuesit fillonin me radhë sa lodhej njeri fillonte tjetri por më i tmershmi ishte sadisti Bejtash Kore . Kënaqej kur duart e tij kullonin gjak . Me tregonte vragat në duar , trup e këmbë si kujtim i atyre torturave drithëruese. Ishim katandisur kufoma .
Shpesh herë rënkonte , rënkonte ,nga semundja apo nga kujtimi i dhimbshëm i atyre viteve . - Eh thosh sa ëndra na mbeten vetëm ëndra , jetë të prera në mes , shpresa që kanë vdekur , dënime pa gjyq , pushkatime , varje në litar . E lëviznin Xhakon sa nga njeri kamp në tjetrin e kudo që ka qënë ka qëndruar i fortë . Shpirti i tij ishte një botë e madhe, një botë më vete . Jeta e tij ishte mbushur plot pasthirma : ‘’Oh ,, ‘’ Ah ,, ‘’ Uh ,,
Mos e provofshi kurë atë derë . - thosh shpesh herë . Shpresat tona shuheshin e bëheshin hi kur para nesh dilte polici i cili bërtiste , shante , ofendonte e qëllonte . Pastaj fillonin dredhite , joshjet e provokomet me spiunët që vepronin mes të burgosurve e këta spiunë bënë historinë e turpit të tyre . Velikua ose Xhakua siç’ e thërisnin të gjithë nuk u nënështrua e përpunua , megjithëse pa asnjë ndihmë ekonomike , vetëm Belja motra e tyre çoku u çonte ndonjëhere pak ushqime nga kursimet e saj , por kurre ai nuk u afrua tek kazani i mëshirës për të kërkuar ndonjë garuzhde supe më tepër (sup i thënçin sepse ajo ishte një letyrë për qen ) dhe pikërisht këto vyrtyte si miqësia e ndershmëria , thjeshtësia e sinqeriteti , karakteri i fortë dhe ndjenjat e pastra e bënë atë të dashur në çdo kamp që shkoi . E urrente diktaturën po aq sa donte dhe jetën e vet. Besimi tek Zoti e bënte te përballonte gjithçka që u provua mbi kurizin e tij duke pritur se një ditë do të jetonte jetën e vjedhur nga të pa shpirtët e të pa fetë . Si fati i Xhakos ishte fati i mijra shqiptarve të tjerë . Kjo qe tragjedia që luhej në skenen e madhe të ‘’Teatrit komunist Shqiptar ,,.Për kë Në emër të popullit , mbi kuriz të popullit , nga partia e popullit . Kjo ishte një flet e zezë e një ditari komunist . Personazhe reale të një ëndre të frikshme . Emra , ngjarje , fakte për të kujtuar dhe lexuar këto fletë të zymta , për të ndihmuar shoqërinë që jeton ende mjerimin të dali shpejt në rrugën e parajsës . Në qoftëse e keqja nuk ka vdekur në mentalitetin politik Shqiptar , ajo le të vdesë të paktën në shpirtin tonë të shumëvuajtur .

Lazarat , me 27. 02. 2009

Hito BRAHIMI

RIMER EMRIN “ MUHEDIN SHERIFI ” DHE PERUROHET
NGA KRYEMINISTRI SHKOLLA E MESME GOSTINE E KOMUNES POLIS ELBASAN
Ne daten 06-09-2008 keshilli i komunes Gostine vendosi ti rijape emrin “Muhedin Sherifi ” shkolles se mesme te komunes se tyre. Kjo shkolle qe mer nxenes nga fshatrat Shtermen,Shterpan,Gostine,Klos, Floq,Shushice e vogel e Kodra e Bajares ka ekzistuar qe ne vitin 1969, here si shkolle bujqesore e heri si shkolle e bashkuar ka pasur emrin “Muhedin Sherifi” qe para viteve ’90. Ne vitet e tranzicionit kjo shkolle pati demtime dhe emir i saj u la ne harese. Ne vitin 2008 me nje fond prej 7.8 milion lekesh nga buxheti i shtetit u be rikonstruksioni i saj . Ne perurimin e rikonstruksionit te saj mori pjese dhe Kryeministri Sali Berisha , i cili uroi banoret dhe nxenesit e kesaj shkolle dhe i siguroi ata se qeveria do te mbeshtese edhe ne te ardhmen banoret e kesaj zone per mireqenien e tyre. Rivendosja e emrit te birit te Lazaratit,Komandatit Muhedin Sherifi (Krishti ) , vrare ne nentor te vitit 1943 ne kete zone eshte nder dhe krenari per Lazaratin por i ben nder edhe nxenesve dhe komunitetit te asaj zone sepse Muhedini ishte nje nga nxenesit me te shkelqyer te gimnazit te Gjirokastres te viteve ’30 dhe nje nga lufteteret antifashist me trima dhe oficeret me te pregatitur te Luftes per Clirimin e vendit. Shoqata Lazerati falenderon Keshillin e Komunes Polis per respektin qe tregoi ndaj birit te Lazaratit dhe uron nxenesit e asaj shkolle qe te mbajne me nder emrin e Atij Trimi.

GRUPI POLIFONIK I LAZARATIT NE FESTIVALIN FOLKLORIK
TIPOLOGJIK KOMBETAR TE ISO - POLIFONISË
BERAT 2008

Në datat 17 – 18- 19 Dhjetor 2008 në qytetin muze të Beratit u zhvillua FFT Kombetar i iso – polifonisë . Shkoja në qytetin e Beratit pas 38 vjetësh me nostalgjinë e viteve më të bukura të rinisë time ku punova si mësues në këtë rreth prej 6 vjetësh me cilësine e përgjëgjesit të grupit të qarkut Gjirokastër .
Festivali Tipologjik i Iso – Polifonisë përmbante gjithe shtrirjen gjeografike ku ajo jeton , kultivohet e praktikohet , duke dërguar për perfaqësim grupe të ndryshme , mbartës të rrinj si dhe format dhe stilet më perfaqësuese të të kënduarit të Iso – Polifonise.
Kështu , përfaqesimi në këtë festival erdhi që nga Iso – Polifonia e Gjirokastrës , Vlorës , Himarës , Tepelenës , Skraparit , Devillit , Mallakastrës , fshatrat e Myzeqesë, Gramshit e Belshit ,
Në këtë veprimtari artistike u perfshinë artistë shqiptarë nga trojet e diasporës si dhe nga emigracioni shqiptar jashtë vendit duke zgjeruar me tejë mbajtjen gjallë të folklorit tonë të iso – Polifonisë si një ndër shprehjet artistike më indetitare , cilësore dhe massive .
Iso – Polifonia si një ndër më të vecantat në etnokulturën kombëtare , një ndër më të rallat në ate botërore , për vlerat që ajo mbart , është pranuar si pjesë e pasurisë së veçantë e trashëgimise kulturore botërore , krahas qyteteve muze të Gjirokastrës dhe Beratit , ruhet dhe mbrohet nga UNESKO .
Qarku i Gjirokastrës u perfaqësua me tre grupe filklorike që ishin grupi polifonik i lagjes ‘’Cfakeë, ( qytet ) , grupi polifonik ‘’ Lazarat,, si dhe gropi polifonik i të rinjve Tepelenë . Grupi polifonik i Lazaratit kishte në përbërjen e tij këngetarët e talentuar Veiz Kociu , Akten Gjyli , Gazmend Hallaci ,Nafis Malo , Benard Pollo , Memo Kociu , Agim Xhaferi , Hektor Buci , Lufti Gjyli .
Artisti i Merituar Roland Çene në analizën që I bëri këtij aktiviteti artistik në revistën ‘’Gjurmë të shpirtit shqiptar ,, vlerësoi në menyrë të veçantë edhe grupin e Lazaratit në këngët ‘’ Kosovë me rrënjët në gjak ,, dhe ‘’O moj dardha dimërore ,, nga kater këngë të kënduara , si dhe këngëtaret A . Gjyli V. Kociu si dhe , Sh Selimi i grupit të Tepelenës ; vogelushja e lagjes Cfake E. Bicakut . Duhet falënderuar artëdashësit Beratas që për tre ditë e kishin mbushur plot pallatin e kulturës ‘’Margarita Tutulani ,, si dhe pritjen e mbrekullueshme dhe masat e përsosura organizative që kishin marë .
Në këtë aktivitet u dhanë edhe dy tituj ‘’ MIRNJOHJE ,, një prej të cileve e mori këngëtari Lazaratas Beqir Hallaci pjesmarës në të gjitha FFK të Gjirokastrës .
Duke qënë se jëmi para FFK të Gjirokastrës i cili do të zhvillohet në dt 24 – 29 Shtator 2009, grupet , individët rapsodë të komunës tonë ta vleresojnë seriozisht dhe të fillojne përgatitjet që tani në se duan të ngjiten me dinjitet në skenën e festivalit .

Lazarat , më 24. 03. 2009
Hito BRAHIMI

Prioritetet për investimet e vitit 2009 të komunës Lazarat.
1) Përfundimi rrugës Depo e ujit pulari- Shkolla e re në vlerë 33.000.000 lekë.Janë çelur në vitin 2008 40.000.000 lekë dhe diferenca në vitin 2009.
2) Përfundimi shkollës 9 – vjeçare Kordhocë, me vlerën 30.000.000 lekë .
3) Përfundimi I Pallatit të Kulturës , me vlerën 9.000.000 lekë ,të çelura në vitin 2008 vetëm 3.000.000 lekë.
4) Fillimi punimeve të rrugës së Spilos me, vlerën 44.000.000 lekë
5) Rikonstruksioni I ujësjellësit të Sopotit, me vlerën 31.000.000 lekë
6) Rikonstruksioni I Shkollës Baba Rexhepi, me vlerën 26.000.000 lekë
7) Jemi duke kërkuar nga Qeveria Shqiptare dhe nga donatorë të ndryshëm,ndërtimin e një tereni sportive me vlerën 10.000.000 lekë Gjithashtu edhe për rrugën Bregu I Bashe –Xhami me vlerën 9.000.000 lekë si dhe për rrugën e Selgjikes me vlerën 1.700.000€ për të cilën projektet janë gati.
8) Nga të ardhurat e komunës parashikohet të bëhet rrethimi I shkollës së re Kordhocë me vlerë 1.800.000 lekë ;rikonstruksioni I shtesës së zyrave të komunës me vlerën400.000 lekë
Ruga në dishezën –nga shtëpia e Bajo Çelës deri të shtëpia e Hetem Bashës dhe kryqëzimi nga shtëpia e Bejko Gjinit dhe Vilson Gjinit me vlerën 1.000.000 lekë
Ruga nga shtëpia e Sorkadh Skëndit deri te Lisi Manushes me vlerën 500.000 lekë.
Të përfundohet rruga te Vreshtat e Gjoke me vlerën 500.000 lekë
Të shtrohet rruga te disheza nga shtëpia e Avdul Kazmës deri te Halin Koli ,disheza te rrypa Magrip Gaba me vlerën 1.200.000 lekë
Po përgatitim projektet për rrugët nga Gjeto Buzheri deri te Bekim Basha për ti bashkuar me rrugën e Spilos,për rrugën nga Riza Gërveshi deri te Hodo Koli . për
Kryetari Komunës
Dasho Aliko
Gjirokastër 10-04-2009

Vendime të Këshillit të Komunës Lazarat.
Këshilli Komunës I mbledhur më 10-04-2009 me propozim të Kryetarit Komunës ,duke u mbështetur në pikën 2 ,gërma “a” neni 32 të ligjit Nr 8652 ,dat 31.07.2000, “për organizimin dhe funksionimin e Qeverisjes vendore “
VENDOSI
(Vendim Nr 12.10.04.2009)
1-Ti jepet Titulli “Qytetar nderi “ I Lazaratit , Zotit DEDE HAXHI RESHAT BARDHI,për kontribut të shquar në mbështetjen dhe përhapjen e Fesë Bektashiane dhe si Kryegjysh Botëror i Bektashizmit .
2-Ky vendim hynë në fuqi menjëherë .
Ktyetari i Këshillit të Komunës
Asqeri Buzheri

Vendim Nr 13 .10.04.2009)
2- Ti propozojë Këshillit të Qarkut Gjirokastër ,për t’u dhënë Titullin “Dëshmor të Atdheut” personave të pushkatuar nga rregjimi komunist :
JONUZ BOCI
VELIKO SELIMI
OMAR ÇELA

Ktyetari i Këshillit të Komunës
Asqeri Buzheri

LETËR FALENDERIMI
DREJTUAR KRYETARIT TË KOMUNËS POLIS – ELBASAN

Z.Kryetar !
Me rastin e vendimit të këshillit të Komunës tuaj ,për rivendosjen e emrit të Shkollës së Mesme të Bashkuar –Polis ,të bashkëfshatarit tonë ,”Dëshmorit të Atdheut “ Muhedin Sherifi (Krishti)” ju falenderojmë përzemërsisht në emrin tim ,të Këshillit të Komunës dhe të popullit të Lazaratit .
Ju urojmë gjithashtu suksese në punën tuaj.
Me respect dhe mirënjohje ,
KRYETARI KOMUNËS
Dashnor Aliko
Kangurushë,... kungullushë
P. «P » e madhe e shtypit, «p » e vogël e shtypit. Politika. Partia. Politika në plan të parë. Ritual i përjetshëm ky që në kohn e Merhumit niste që nga faqja e parë e abetares e gjer tek guri i varrit. Por edhe sot sylinjari i tij vazhdon të gurgullojë duke u çukërmuar mbi gurë. Në këtë vend janë shuar prej kohësh oxhakët e punës dhe punojnë vetëm oxhakët e lartë të politikës. Prej tyre del një tym skrop i zi që zhgarravit në qiell epopenë e mrekullueshme të kangurushëve.
Kangurushët janë kungullushët që mënden brenda xhepit të partive. Janë populli i përjetshëm i politikës, ose turmat e ngjyera me lumturi. Sa shumë që janë! Të ngopet syri me peisazhin e tyre laragan dhe të velin aq shumë sa s'të vjen më për hosh të shohësh «gjona » të tjera të kësaj bote, anipse ato mund të jenë të ëmbla e delikate. Thlluq-thlluq, thlluq-thlluq... thithin e thithin thithkën manushaqe të partisë dhe të dyja palët ndjejnë kënaqësi perverse. Dhe kur iu ikën picunar ndonjë rrëkezë qumështi, ata e lëpijnë gjithë ëndje me majën e gjuhës së kuqe.
Por kangurushët e dinë mirë se ç' bëjnë. E dinë hak fare se politika eksiston për të ndezur oxhakët e ekonomisë dhe të mirëqënies së vendit, dhe jo të sajat. Po punë e madhe fort: me një krah karthiesh nën sqetull, me syrin pishë e turrin duhi, i qasen oxhakut të politikës, ku në një vorbë zien çorba e babëzisë. Me urdhër të shefave, e mbajnë ndezur prushin ndër vatër, duke hedhur në të lastarë lëvdatash, kërcunj idolatrish. Fryjnë bulçinjtë: fu, fu, fu... Zjarri, flaka, oxhaku. E gjithë simbolika është e vjetër dhe primitive, por Zoti e bëftë hajër, ky vend kështu ka qenë, sot edhe mot. E ku na bëjnë fajde neve ca fjalë si liri, barazi e tërrci-vërrci. Në jetë të jetëve kështu qoftë. Amin.
Por, ajme, se kangurushët s' janë vetëm dordolecat e shenjtë të citosur me prapambetje e mediokritet, të cilët rrinë serbes në fund të bahçeve private të politikës, me qëllim që sorrat dhe orlat të mos iu hanë të lashtat që janë taksur për ta. Krra-krra!...Jo, mos e dhëntë Zoti! Ata janë të futur edhe brenda kostumeve të deputetëve, të drejtorëve, të shefave. Dhe kanë tarbietet e lashta të sojit, të klanit, të fisit. Kërkënd tjetër nuk lejojnë të qaset brenda vathës së tyre. Kësisoj i bie që kollarja e tyre të mos jetë vetëm shënjuese e sharmit elegant dhe estetik, por edhe dëftuesja e asaj spangos që mbyll një thes me dy gryka.
Faqeza botës dera e partisë është pragu i mekamit të tyre, të cilin mund ta puthin qindra herë gjatë ditës, por faqeza vetes ai është pragu i halesë së përbashkët. Ngastrat e politikës janë prona e tyre e zaptuar me forcën e brutalitetit dhe nuk lejojnë kërkënd tjetër të qaset aty. Sakën! Dhe nëse këto ngastra tashmë rezultojnë të varfëra me potasin dhe magnezin e lirisë, ata janë të gatshëm të ulin pantallonat dhe t' i pasurojnë me jashtëqitjen e tyre.
Thonë se janë militantë, njerëz që kanë bërë beteja e përleshje, mu si ai personazhi i Dostojevskit që mëtonte se kishte marrë tetëmbëdhjetë plagë në ushtrinë e Napoleonit (dyqind e kusur vjet më parë), për të mos përmendur pastaj luzmat e pafundme të veteranëve të këtij vëndi, që gjoksi iu feks nga dekoratat e luftrave të pabëra.
Filozofia e kangurushëve qimebutë e gëzofmurmë të partive është filozofia e «yxhymit ». Yxhym, mamluk!, siç thuhet tek një film i vjetër, dhe tashmë që jemi në prag zgjedhjesh mund ta shikosh fare llagar shtëllungën e pluhurit që lë mbrapa turravrapi i tyre kalorsiak drejt posteve zyrtare e partiake. Tridhjetë e tre frymë të gjalla konkurojnë për postin e kryetarit të partisë në Berat, dhe po kjo gjendje është dhe në shumë qytete të tjerë. Shumë prej tyre janë me shkollë të mesme, dëshmi e qartë se si CV-të bëhen WC.
E gjithë kjo duket si diçka engledisëse dhe argalisëse, por s' është ashtu. Partitë janë krijuar për t' i bërë opozitë njera-tjetrës, përndryshe nuk ka kuptim pluralizmi. Pikërisht në qytetin që përmendëm më sipër sundon si pasha me shtatë tuje kryetari i bashkisë, Fadil Nasufi, një komunist kronik i pashërueshëm, që zhguallin dhe nishanet e vjetra i la në brigjet e viteve '90 dhe nxitoi të futej nën një petk më elegant. Sfungjer i vjetër, të cilin edhe po ta shtrydhësh shtatëdhjetë herë në ditë për t' i xjerrë bojanë e kuqe të ideologjisë nuk bën lazëm, sepse saora nga faqja tjetër ai thith llurbën e zezë të allishverisheve. Qyteti është katandisur për iza të perëndisë: pa teatër, pa kinema, të gjitha institucionet e tjera kanë degraduar. As televizione, as gazeta dhe, tashmë, as edhe opozitë. Sepse opozita, pra në këtë rast PD, është përfshirë në luftën absurde të babëzisë për poste, kurse vetë këshilli bashkiak është aq i butë sa të kujton një teqe paqësore ku ndahet hashure dhe hallvë (jo hallvë morti, por hallvë e ëmbël kompromisesh).
P. «P» e madhe e shtypit, «p » e vogël e shtypit. Partia. Politika në plan të parë. Kanë kaluar gati njëzet vjet pluralizëm, por nënbarku i kësaj fraze, si të ishte një xixëllonjë e ardhur mysafire prej skëterrës, vazhdon të prodhojë dritë të zezë. Në këtë vend e ke më të lehtë të gjesh zhivë të kuqe, se sa një njeri të pavarur, medemek një lis vetmitar që ndjell në kurorën e tij zogj dhe rrufe. Nëpër rrugë, nëpër kafene nuk diskutohen veçse bëmat e fundit të politikës. I gjithë qëndrimi i sotëm ndaj Lenka Çukove duhej të ishte shndërruar në një neveri paqësore dhe në dërstilën e demokracisë duhej të ishin hedhur për t' u shpëlarë qilimat e metodave komuniste, velënxat e shprehive të tyre. S' ka ndodhur kjo dhe tek shumë kangurushë antikomunizmi është thjesht një gjasmim, sepse në të vërtetë është një dashuri e sublimuar.
Në një klimë politike luftarake, njeriut, për të qenë i besueshëm, dhe për të mos u gjendur gafil, i duhet të flejë në krevat së bashku me rrobat e zborit që ia ka dhënë badiava partia. Kësodore, i mënçuri duhet t' i bëjë pyetjen vetes: do të ekzistojë si i pavarur në periferi të vëmëndjes së shoqërisë, aty ku gjenden manaferra të pluhurosura, shishe plastike të flakura, copa gazetash me të cilat (me nder) fshihet menderja, apo do të jetojë si i varur nga partitë, në qendër të shoqërisë, të mediave? Në rastin e dytë duhet të ndodhë procesi i kangurizimit të tij.
Kangurushët e njohin nga era të zonë dhe janë të gatshëm që, ashtu, me pamjen e përunjur, me sytë e përqarë, t' ia japin vetë hallkanë për t' ua shkuar në hundë, mjafton që i zoti t' i lejojë që t' i venë të lumtur nga pas, cok mu aty ku ndahet vorba me çorbë. Kanë një kurriz tmerrësisht të epshëm për ta flakur vrikthi padronin e vjetër dhe mund të habisin gjithkënd kur samarin dhe shalën e vjetër e kanë zevëndësuar me një tjetër, fringo të ri. Me një kusht: që aty, matanë, të jetë hazër grazhdi i tërshërës.
P. «P » e madhe e shtypit,«p » e vogël e shtypit. Partia. Politika. Në vërtetë p-ja e vogël s' iu hyn shumë në punë kangurushëve, sepse të dyja këto fjalë i shkruajnë me të madhe. Janë një çift i mrekullushëm fjalësh lezbike, të cilat mund të pllenohen in vitro dhe mund të lindë parajsa. Parajsa! Vërejeni mirë këtë fjalë. Shiheni se si prej kopshtit të saj largohet i turpëruar gjarpëri i «s »-së, pikërisht ai gjarpër që ndihmoi për mëkatin zanafillor. Dhe ja ku e kini tashmë fare cullake: Parajsa – s = Paraja. Ja pikërisht këtë ekuacion e kanë me shumë ëndje kangurushët tanë.

Balil Gjini

Epigrami; një rikthim tipik nga Bobaj
http://fatmir-terziu.blogspot.com/2009/03/epigrami-nje-rikthim-tipik-nga-bobaj.html
http://fatmir-terziu.blogspot.com/2009/03/epigrami-nje-rikthim-tipik-nga-bobaj.html

Fatmir Terziu
(Londër)Kohët e fundit më kanë rënë në dorë disa epigrame poetike. Autori i tyre, krijuesi shqiptar, Iliaz Bobaj, duket qartë se ka ringjallur një vëmendje të haruar ose të lënë në mes në këtë anësi të krijimtarisë poetike të titulluar prej kohësh me emrin epigrame. Epigramet, që janë një formë e shkurtër poetike, kryesisht poezi me mprehtësi satirike dhe zakonisht të shkruara si një çift i shkurtër apo një strofë, kanë joshur Bobajn në krijimtarinë e tij të ndjeshme. Epigrama vjen nga gjuha greke dhe që nënkupton në gjuhën shqipe, mbishkrimin. Në botën krijuese perëndimore epigramet u lëvruan dhe u bënë të njohura në shekullin e shtatëmbëdhjetë nga poetë si Ben Jonson dhe John Donne. Këto vitet e fundit ka patur një interes në rritje në këtë lloj krijimtarie dhe një synim studimi të epigramës së lashtë greke, një stil që ka qenë gati i neglizhuar nga gjenerata e dijetarëve. Kanë qenë autorët Kathryn Gutzëiller, që solli një monografi me studime dhe Gideon Nisbet që tregoi se këto poezi meritojnë të trajtohen në studime më të gjëra, jo vetëm në artikuj dhe në komente, por edhe në pasazhe të mirëfillta tekstuale studimi. Këtë rrugë e ka ndikuar edhe poeti shqiptar, Iljaz Bobaj që ka krijuar mjaft epigrame të fuqishme. Dy fjalë për epigraminEpigrami është një shënim i shkurtër, i mençur, dhe zakonisht i paharrueshëm, një deklaratë. Rrjedh nga greqisht: επίγραμμα (epi-gramma) "për të shkruar ose mbi - mbishkruaj" (shih metra, GREKE 3 dhe 4). Kjo paraqitje letrare ka qenë e punësuar në letrat poetike për mbi dy mileniume. Tradita greke e filloi epigramin si poezi, të gdhendur në kushtrimore, sipas ofertave përditësore në ardhjen mendore që vinte si e tillë nga nevoja e nga shekujt - duke përfshirë edhe statutet e atletëve - dhe mbi vdekjet e “monumenteve”. Këto epigrame origjinale bënë të njëjtën punë si poezia, edhe pse funkionuan si një tekst i shkurtër i rëndomtë, por pa haruar edhe ata kryen funksionin e tyre në varg. Epigrami u bë një stil letrar në periudhën Hellenistike, që medohet se ndoshta u pasqyrua si i tillë dhe u përfaqësua si i tillë nga dijetarët e kohërave. Më vonë në letrat greke dhe ato të traditës, shpeshherë është ngatërruar epigrami dhe forca e tij me elegjitë. Megjithëse epigramet janë zakonisht të shkurtëra, epigrama letrare greke nuk e ka trajtuar gjithmonë si të shkurtër dhe këtu është si të thuash ajo ngatërresë midis epigramës dhe elegjisë. Por, sidoqoftë po të vihen re me kujdes ato ndahen midis tyre nga metri, kupleti elegjiak etj. Në të parën gjërat shprehen e mbahen konçiz, në të dytën ka anekse të tjera që shtrojnë analizë më të detajuar. Shumë nga llojet e karakteristikat letrare të epigramës shikojnë mbrapa për të inskriptuar kontekste, veçanërisht epigramën e varrimit, e cila në epokën Hellenistike bëhej si një kushtrim letrar. Lloje të tjera në vend që të shikojnë performativen dhe kontekstin e ri, i cili në epigramë është fituar në këtë kohë, ashtu si edhe dihet që ajo nisi të shkruhet dhe erdhi duke lëvizur e zhvilluar më tej që nga koha e gurit papirus: ashtu siç lindi edhe fjala në gjuhën greke perkitëse me këtë lidhje, simpozium. Shumë epigrame kombinojnë elemente të ndryshme dhe ata i tregojnë lexuesit të tyre (ose dëgjuesit) në forma të thjeshta ose edhe këshilla për të pirë dhe të jetojnë për sot, sepse jeta është e shkurtër. Me fjalën epigramë, siç e theksuam edhe më lart ne kuptojmë tashmë një poemë të shkurtër me një mesazh mendjemprehtë që vjen nga ana tjetër e mendimit; ose një mendjemprehtësi e kondensuar e shprehjes së mesazhit në prozë. Në prozë e gjejmë tek Oscar Wilde i cili është njohur si epigramitistë i prozës. Arti i kultivuar i tipit epigramë ishte zhvilluar në shekujt e 17 dhe 18 në Francë dhe Gjermani nga Voltaire, Schiller, dhe disa të tjerë. Forma u ringjall në periudhën e Rilindjes. Më vonë zotërit e epigramës u bënë Ben Jonson; François VI, dukë de La Rochefoucauld; Voltaire; Papa Alexander; Samuel Taylor Coleridge; Oscar Wilde; dhe George Bernard Shaw. Në Angli epigramën e lulëzuan me punën e panumërueshme të tyre poetët Donne, Herrick, Ben Jonson, Papa, Byron, Coleridge, dhe Walter Savage Landor. Në Gjermani mund të përfshijmë Logau, Lessing, dhe Herder. Në të shekullin e18-të në Francë, janë emra si Boileau-Despréaux, Lebrun, Voltaire , të cilët zgjatën edhe në formë epigramën. Poetë të shekullit të 20-të që janë studiuar për epigramat e tyre janë Yeats, Paund, Roy Campbell, dhe Ogden Nash. Por gjithmonë një nga më të shkëlqyerit e kësaj lëmie ishte Oscar Wilde. Veprat e tij janë një model dhe më së shumti vepra e tij "Unë mund të rezistojë çdo gjë përveç sprovës.", është një kryevepër e këtij zhanri.Ne gjithashtu mendojnë se epigrama është si një 'pikë' kulmore - që përfundon në një poemë ose kthesë satirike me domethënie. Kurrsesi nuk ndodh me të gjitha epigramet greke që të sillen në këtë mënyrë; shumë prej tyre janë thjesht përshkruese. Kjo ka ndodhur me poetët latin që riskuan krijimet e tyre duke i përshtatur me modelet greke, sidomos poetët e sotëm Lucillius dhe Nicarchus. Duke cikluar këto mendime për epigramën natyrshëm nuk duhet të harojmë se burimi kryesor për këtë është antologjia e letërsisë greke, botuar nga Universiteti i Oksfordit, një përmbledhje që nis prej shekullit të 10 të erës sonë, bazuar në koleksionet e saj më të vjetra. Epigramet e BobajtEpigramet e autorit Bobaj janë një rreth ndodhish jete. Një rreth qarkullim që plotëson një itinerar domethënës. Krejtësisht poezi me telajo të tendosur poetike dhe me ngjyra të forta përditësie. Bobaj propozon një interpretim të epigramës së hershme, nëpërmjet një propozimi figurativ ku për bazë ka lidhjen konceptuale. Ai vjen me këtë propozim duke konceptuar lirshëm një supozim të hershëm që vjen nga kjo kategori poetike. “Përzgjedhja”, “Vendi i pare”, “Lekët” , “Në mesditë”, “Fjala”, “E sotmja” etj., janë disa nga epigramet që sjedhin fuqishëm idenë se kjo lloj krijimtarie është e shëndoshë nën syrin dhe penën e poetit shqiptar. Duke lexuar këto epigrame shihet qartë ajo që lidhet me bazat interpretimit të kësaj forme poetike, që fuqizohet edhe me supozimin se ata janë pjesë e një imagjinareje në përgjithësi; por nga ana tjetër është edhe një teori që përpiqet të shpjegojë se epigramet e krijuara nga Bobaj vijnë nga arsye që akumulojnë meshat e dëshmive historike, të kapluara në kohë, vend e hapësirë përpos caqeve të përditësisë. Po të shihen nga personazhet, ose nga ana imagjinare, epigramet e krijuara nga poeti Bobaj, nuk janë domosdoshmërisht të shkëputura krejtësisht nga bota e sociales, apo përditësia e poetit, dhe më së shumti kuptohet se kjo nuk është në vetvete një procedurë kontradiktore ose e një aspekti të dënueshëm. Unë, megjithatë, kam përshtypjen se ky autor është tepër i fjalëpërfjalshëm, me horizont të gjerë në zbatimin e konditave të saj historike me një dëshmi të qartë për interpretimin e epigramës. Një interpretim që depërton në gojën dhe gjykimin e lexuesit. Kathryn J. Gutzëiller në librin e saj “The Neë Posidippus” shpjegon se “lexuesi tek epigrami është jo thjesht një lexues, por një thirës i pltëfuqishëm i një mesazhi që vjen nëpërmjet linjave konceptuale” (Gutzëiller, 2005: 12-13). Duke parë këtë detaj shihet se epigrama e Bobajt pėrmbush synimin e saj me sukses duke demonstruar lidhjet konceptuale midis poezisë: ajo tregon motivet përsëritëse dhe tregon se si në mënyrë të përsëritur Bobaj, jo vetëm shpalos ndjenjat e tij më të thella, por edhe mbështet krijimtarinë e tij në emërtesën e tij poetike, si e ka titullin ajo e pigramë. Në fund lexuesi mund, megjithatë, ende të pyesë veten nëse kjo është në të vërtetë e gjitha që mund të ketë qenë arritur nga një interpretim koheziv i kësaj epigrame nën dorën e Bobajt. Për shembull, ne mësojmë duke lexuar krijimtarinë e Bobajt, se asgjë për të realizuar një finesë të poezisë nuk është intertextuale, as nuk mjaftohet vetëm me një artistike formale (me përjashtim të asaj që vjen jashtë përditësisë), ose mënyra në të cilën epigramet luajnë me një ton therës të vijëzuar në traditë. Ai nuk është i rastësishëm në këtë lloj krijimtarie. Lëvrimi i tij është një gërmim i ndjeshëm dhe një arsye më shumë për ta cilësuar atë tejet të përgatitur në këtë aspekt. Edhe pse unë disi kam mendim tjetër për interpretimin e individuales në këtë lloj poezie, të cilën e shoh si një dobësi të Bobajt, prapë arsyeja që vjen nga epigrame të tilla si e “E sotmja”: E sotmja kish rënë në mendime të thellë.Njerëzit thanë:-Vret mendjen,si do jetë e nesërmja.Ajo psherëtiu pikë e vrer:-Më dhembin plagët,që më la e djeshmja !apo, “Lëvdata e pamerituar”:Kjo dhuratë përmbi dhuratat,e ka një sekret të thjeshtë:është një thes me kashtë,pa kokrra,ndaj i falet tjetrit lehtë.është një paralele artistike që ndërlidh anë të ndryshme të kuptimit të tyre. Në një kontekst më të gjerë ai lidhet me atë që quhet sot zhanri i ripërcaktuar. Zhanri i ripërcaktuarDuke vijuar në kohë e në hapësirë, shihet qartë se epigrami pati një kryqëzim midis traditës evropiane të lëvrimit të tij dhe modelit të përshtatur dhe të kopjuar nga grekët. Shumë nga këto kryqëzime poetike formuan epigramën selektive dhe afruan në tërë procesin lëvrues ripërcaktimin e epigramit se zhanër. Këtu indigjenca romane që vinte me satirën e tipit ekzametër, arriti që të dominonte dhe jepte një bazë të shëndoshë për epigramin e quajtur bashkëkohor. Në këtë aspekt shihet edhe krijimtaria e Iliaz Bobajt. Ajo ka një ngjyrim të thellë shprehës dhe vjen si një postulat mbishkrues e tepër mesazhdhënës. Bobaj ka argumentin bashkëkohor të ushqyer nga përditësia dhe të mbrujtur nga njohuria e tij e thellë, po aq edhe nga praktika e tij jetike në kohë dhe hapësirë tjetër. Duke parë aspektin tematik, natyrshëm njeriu është dominimi kryesor, por edhe hapësira, vendi, kumti dhe inicializmi aq sa edhe simbolizmi kanë një shtrirje dhe rrokje të gjerë. Ai shkruan për “Gjyqet”, “Identiteti-n”, po aq edhe për “Këngën”. Kështu në epigraën e tij ndihet qartë shqetësimi dhe preokupimi i tij që prodhon bashkëkohoren e diskursit therës ose shprehës. Diskursi therës ose shprehësEpigrama e Bobajt vjen me një ton nënkuptimi dhe shpesh sjell një ngjarje të vetme duke u vënë tërësisht nën pushtetin e një mendimi të hollë, dhe derivatin e një konteksti të dislokuar në hapësirat e trajtimit të saj mendor tek lexuesi. Epigrama e krijuar nga poeti shqiptar nget brenda këtyre hapësirave mbingarkesën që vjen si një vërejtje dhe që kërkon zbatim logjik në një kohë të shkurtër, në një afat me ngarkesë urtie ose në një itinerar paradoksal ku elementët e saj dekorativë që vijnë nën pushtetin e fjalës formojnë diskursin therës ose shprehës. Për ta bërë këtë më shpjegues në lidhje me krijimtarinë e Bobajt, unë gjeta një pikëtakim me epigramën e vëzhguar nga Dr Jamrach Holobom, kur shprehet se: “Ne i dimë më mirë nevojat e vetes, se sa ato të të tjerëve. Të vetëshërbehemi është ekonomia e administratës.” Apo edhe në një tjetër kur ai gjen lidhjen e figurshme brenda njeriut: “Në çdo zemër të njeriut është një tigër, një derr, një gomar dhe një bilbil. Diversiteti është për shkak të karakterit të tyre të pabarabartë, pra aktiviteti.” E tillë është edhe epigrama e krijuar nga Bobaj, ku diskursi therës ose shprehës krijon këtë pikëlidhje sistematike e të qëndrueshme. Le të shohim epigramën e katërmbëdhjetë të prurjes së tij: “Karakteri dhe interesi” “Për të mos e lënë njeriun të dalë nga vetja,/karakteri e tërheq nga veshi./Po të lëshojë pe karakteri,/njeriun e merr zvarrë interesi.” Pra shihet qartë ajo lidhje që depërton si një diskurs më vete në tërë strukturën dhe forcën shprehëse të epigramës. Por, në këtë pikë kemi edhe një ndikim. Një ndikim që vjen përpos lëvrimit të përafërt të autorit me fabulën. Shpeshherë dashamirësit e epigramës së Bobajt e ngatërrojnë këtë në krijimtarinë e tij. Ata ndjehen madje ngushtë teksa bashkojnë në një emërtesë “Epigrame dhe fabula nga Iljaz Bobaj”. Ajo mund të shihet edhe si një nyjë argumentuese tek vetë Bobaj që shkruan afërsisht ngjashëm tek “Lëvdata e pamerituar”: “Kjo dhuratë përmbi dhuratat,/e ka një sekret të thjeshtë:/është një thes me kashtë,pa kokrra,/ndaj i falet tjetrit lehtë.” . Në një farë mënyre edhe pse këtu lidhja është tërësore, ajo që nënkupton është burimi i mosnjohjes, apo ndëshkimi me anë të farsës, ku diskursi shprehës është jotolerant.

Gazeta Lazerati Prill 2009

5 vjet gazeta LAZERATI
Më 20 shkurt të vitit 2004 nëpër duart e lazaratasve dhe kioskat e gazetashitësve të gjirokastrës së bashku me gazetat e tjera kombetare dhe lokale filloi rrugën e saj gazeta LAZERATI botim periodik i shoqatës atdhetare kulturore Lazerati që ishte krijuar disa muaj më parë.Kjo ishte një ngjarje shumë e rëndësishme për komunitetin e lazaratit . Ata përherë të parë në historinë e tyre shekullore do te kishin gazetën e tyre, ku do te mësonin historinë dhe kulturën e fshatit të tyre, si dhe do shprehnin opinionin e tyre për ngjarje të rëndësishme të historis së tyre .Pati edhe skeptike që menduan se kjo gazetë ashtu si mjaft të tjera në vendin tonë do të binte nën ndikimin e grupimeve të ndryshme politike për tu përdorur në interes të tyre.Kryesia e shoqatës duke patur parasysh këto ndikime, që në numrat e parë të saj përpiloje dhe shpalli në faqet e saj kodin e gazetes i cili i shërbente qëllimit që i kishte vënë vehtes shoqata.Sot pas 5 vjetesh shikojmë me kënaqësi që gazeta e shoqatës sonë i realizojë dhe vazhdon ti realizojë qëllimet që i kishte vënë vehtes. Në faqet saj kanë zënë vend ngjarje të historisë së fshatit tonë ,zakone e vlera të kulturës sonë ,inndivide që kanë kontribuar për fshatin dhe për kombin .Stafi botues i gazetës në bashkëpunim me kryesinë e shoqatës dhe intelektualët e fshatit ja ka aritur të mbajë qëndrim të ekuilibruar të gazetës duke mos lejuar të cënohet askush, por në faqet e saj të zënë vend vlerat më të mira të këtij komuniteti .Në faqet e gazetës sonë kanë gjetur vend edhe mendimet e miqëve dhe dashamirësve të fshatit tonë për individë dhe ngjarje që lidhen me lazaratin .Shumë gjëra janë evidentuar në kete gazetë në keto 5 vjet ,janë me qindra faqe ,por ne jemi të ndërgjegjshëm se ka akoma shumë për të bërë.Lazarati nuk është vetëm i madh si numur popullsie (ndoshta fshati më i madh në Shqiperi ) por ai ka një histori e kulturë shumë të gjerë ,një jetë socale shumë dimensionale që meriton të evidentohet në faqet e kësaj gazete .Është detyrë e bijve ,intelektualeve e sidomos të rinjve të fshatit që ti zbulojnë keto vlera dhe ti fiksojnë ato në faqet e kësaj gazete për sot dhe për të ardhmen.Duke falnderuar gjithë bashkepuntorët dhe kontribuesit e kësaj gazete ,le ti urojmë suksese edhe më të mëdha në 5 vjetorin e saj, gazetës sonë të dashur Lazerati.
Islam Buci

REPUBLIKA E SHQIPWRISW
BASHKIA KAMWZ
Nr.685..prot Kamwz mw 11-08—03-2009
I nderuar Z Dashnor Aliko kryetar i komunws Lazarat.

Nw emwr tw Bashkisw Kamwz ,dwshiroj t’ju pwrshwndes dhe uroj suksese nw punwn tuaj fisnike.
Letra qw po ju dwrgoj ka tw bwjw me njw ngjarie tw rwndwsishme nw jetwn e komunitetit tw qytetit tw Kamzws ,dhe mendoj se kontribuon edhe mw shumw nw mardhwniet e bashkwpunimit midis institucioneve tona.
Kamza ,njw qytet i rikrijuar kryesisht pas viteve 90tw, me sipwrfaqee 21.7 km2 e popullsi 90.000 banorw ,rrjedhojw e migrimit tw popullsisw sw ardhur nga i gjith vendi.
Bashkia jonw ,ka njw pozicion tw rwndwsishwm gjeografik nw kryqwzimin e rrugwve tw rwndwsishme qw lidhin veriun e Jugun e Shqipwrisw me Tiranwn ,nw trekwndwshin Tiran-Rinas-Durrws . Si rezultat i kwsaj jo vetwm wshtw populluar me njw shpejtwsi marramwndwse ,por janw kryer edhe investime tw gjithanshme ,ndwrtime private e publike , rrugw tw reja ,objekte social-kulturore ,stadiumi i qytetit ,etj,pra wshtw transformuar e gjithw infrastruktura e qytetit, gjw qw e kanw ndryshuar rrwnjwsisht Kamzwn.
Nw ritmet e zhvillimeve bashkwkohore e vendosjes sw kontureve tw njw qyteti modern ,sw shpejti hapet Qendra e Pritjes ,Informacionit e Shwrbimeve (one stop shop),i pari nw llojin e tij ,hartuam e zbatuam projektin e adresave dhe kodifikimin e banesave e tw gjitha objekteve nw teritorin e Bashkisw sonw .
Nw kwtw logjikw me vendim tw Kwshillit Bashkiak tw Kamzws ,njera nga rrugwt e qytetit tonw ka marrw emrin e komunws tuaj : Rruga Lazarat ,si shenjw e miqwsisw dhe respektit ndaj zonave e krahinave tw vendit tonw.
Nw fund dwshiroj qw sipas traditws shqiptare tw uroj : “E gwzofshi dhe qoftw pwr jetw emwr i merituar.
Xhelal Mziu
KRYETAR

FALENDERIM
Shoqata Kulturore Atdhetare Lazerati falenderon Këshillin bashkiak të Qytetit të Kamzës i cili vendosi që nje prej rrugëve të ketij qytetit ti jap emrin “LAZARAT ”. Ky është një nder që i bëhet komunitetit të Lazaratit për vlerat e tij atdhetare ,patriotike dhe kulturore të cilat shumë herë janë lënë në haresë ose janë nënvlerësuar. Vendosja e emrit një rruge të qytetit të Kamzës veç të tjerave do të afrojë dhe më shumë komunitetet midis tyre.Marja e emrit "Lazarat " e një rruge në këtë qytet që është në kërthizën e Shqipërisë dhe piklidhëse midis Kosovës, Veriut dhe jugut të Shqipërisë është edhe më kuptim plotë për nacionalizmin që ka treguar ky fshat në historinë e tij mijra vjeçare.

Gazeta Lazerati Nr 20 dhjetor 2009

Fjala e hapjes së simpoziumit nga kryetari i shoqatës Islam Buci

Te dashur pjesmarës!
Sot jemi mbledhur për të festuar dy nga ngjarjet më të rëndësishme për komunitetin e Lazaratit; 100 vjetorin e mësimit të gjuhes shqipe në Lazarat dhe 70 vjetorin e ndërtimit të shkolles “ BABA REXHEPI ”. Për këto dy ngjarje të rëndësishme Shoqata Kulturore Atdhetare Lazërati në bashkëpunim me drejtotrinë e shkollës së bashkuar Lazarat dhe me komunën e Lazaratit organizon simpoziumin me temë “ 100 vjet Arsim Shqip në Lazarat ”. Populli shqiptar në historinë e tij mijra vjeçare për të mbijetuar i është dashur që të përdor pushkën por edhe penën si element i rëndësishëm për të ruajtur dhe zhvilluar identitetin e tij kombëtar. Për këte patriotet e Rilindjes sonë kombëtare i kushtuan një rëndësi shumë të madhe mësimit të shkrimit të gjuhës sonë shqipe. Lufta e tyre u bë me intensive në shek.e 19 dhe fillimin e shek.20 ku rreziku ishte më i madh për vendin tonë.Edhe lazaratasit të etur për dije u perpoqën dhe së bashku me patriotët gjirokastrite të cilët hapën shkollën e parë shqipe në vitin 1908, dhe pas saj në nentor të po atij viti bënë të mundur që në shkollën turke të fshatit (meitep) të fillonte edhe mësimi i gjuhës së bukur shqipe.Kjo datë është shumë e rëndësishme për fshatin tonë sepse tregon që prindrit dhe gjyshrit tanë ishin ndër të parët që u perpoqen për mësimin e gjuhës shqipe.Një ngjarje tjetër e rëndësishme për Lazaratin është dhe ndërtimi me kontributin e tyre 70 vjet më pareëi shkollës “ BABA REXHEPI ”.Kjo shkollë që kemi edhe sot dhe që zëvendësoi shkollën e vogel turke me dy dhoma u bë vatër e rëndësishme e edukimit të qindra e mijra lazaratasve. Ne që tani jemi të thinjur kujtojmë dhe përulemi me respekt përpara atyre dhjetra mësueseve tanë ,disa prej të cilëve janë sot këtu midis nesh, të cilet na mbajtën dorën e na mësuan të shkruajmë gjuhën tonë të dashur shqipe.Ishte edhe mundi e pasioni i tyre që kjo shkollë ariti rezultate të shkëlqyera gjat ekzistencës së saj dhe sot nxënësit e kësaj shkolle punojnë në aktivitete teëndryshme në administratën shteterore dhe studjojnë neëshkolla brenda dhe jashtë vendit. Duke e përfunduar me lejoni të falenderoj të ftuarit tanë te nderuar : Zv.Ministrin e MASH Z.Halit Shamata, Prefektin e qarkut të Gjirokastrës Z.Spiro Ksera, N/kryetarin e qarkut Z.Maksi Guxo,Drejtorin e DRA Z.Vasil Muka,Rektorin e Universitetit “Eqrem Cabej” Z.Gëzim Sala dhe grupin e padagogëve te këtij Universiteti , ish drejtuesit dhe ish mësuesit e shkollës së Lazaratit ,ish nxënësit e kësaj shkolle dhe të gjithë te ftuarit e tjerë miq e dashamiras të Lazaratit.

Pwrshwndetje nga mwsues

Yzeir Poshi- Mësues në pension
-Lazarati mund të quhet edhe Manalat i tretë sepse është pothuaj ngjitur me Gjirokastrën. Kam punuar dhe kam dhënë mësim ne Lazarat nga viti 1968 deri në vitin 1974 duke dhënë lëndët e kimisë dhe biologjisë. Kisha nxënës shumë të mire ,teëtalentuar midis të cilëve mund të theksoj fëmijë nga fiset Krishtaj, Aliko, Pollo,Gjolleshi etj.. por nuk do ti përmend me emra pasi disa prej tyre nuk janë më. Me nxënësit e kësaj shkolle unë kam marë pjesë në konkurse sidomos për anatominë e krahasuar. Me këta fëmijeëne meritonim vendin e parë por shume herë nuk na i jepnin per arësye që dihen; unë e ndjeja këte por nuk mund të flisja për shkak të regjimit.Sot situata ëshë ndryshe dhe unë u bëj thirrje të gjithë nxënësve dhe të rinjëve të Lazaratit që të mësojnë si nxënësit e mi të atëhershëm e kështu të ecin perpara…

Jani Zhako-mësues në pension
-Javën e kaluar me erdhi në shtepi në Dervician drejtori i shkollës se Lazaratit ,Saliu dhe më ftoi teë merja pjesë në këtë festë bashkë me ju. U ndjeva shumë i emocionuar dhe qava.Ne vitin 1957 erdha nga Mursia në Lazarat në klasen e katërt fillore.Këtu gjeta nxënës shumë të mirë emrat e 14 prej të cilëve i mbaj mend edhe sot duke filluar nga kardiologu Islam Buci, Brahim Difo,drejtorin Sali Rabi,Vajza e xha Velos,Raman Boci,Ylli Gerveshi,Haki Hallaci,Gafur Brahimi,Hateme Brahimi,Hito Brahimi, Kalo Kazma, Manxhare Gerveshi, e Haxhua e xha Kadriut-Haxho Kazma. Tre vitet e tjera shërbeva në klasën e parë me 42 nxënës dhe u mësova gjuhën e mëmës së tyre ,gjuhën e bukur shqipe.Më vonë shërbeva në fshatin tim Dervician ku edhe aty ju mësova fëmijve gjuhën e nënës time –gjuhën greke.Por nga Lazarati ruaj kujtime shumë të mira për nxënësit dhe për prindrit e tyre që na donin dhe na respektonin aq shumë, prandaj ndjehem shumë i emocionuar sot pas 50
vjetësh…I uroj shkollës së Lazaratit suksese edhe më të mëdha.

Dasho Gega-ish drejtor i shkollës
Unë ndjehem shumë i gëzuar dhe krenar që jam sot këtu se këtu vihen në pah ato vlera arsimdashëse të këtij komuniteti që në fakt kure nuk u çmua si duhet.Ndjehem krenar se në ato vite kur unë kam qënë drejtues i saj kjo shkollë pati rezultate të shkëloqyera si në mbarevajtjen e mësimit ashtu dhe në konkurset jashtë saj në rang kombëtar.Dua të flas për prinderit lazaratas që jo vetëm nuk na pengonin por na ndihmonin megjithëse në ndonjëherë i rëndonim fëmijët me punë edhe jashtë shkolle.Prinderit lazaratas pak ti respektoje shumë të donin.Kjo shkollë kishte nivel të lartë, kishtë fëmijë të talentuar si Abaz Aliko, Take Trako,Agron Mahmuti, Eduart Aliko, etj. Gjate qënies time si drejtues ishin reth 300 nxënës me mesatare të lartë por që shumë pak shkuan në shkollë të lartë. Nga këta une do te veçoja Abaz Alikon i cili ishte si një sfungjer që thithte çdo gjë.Gjatë karierës time si mësues Abazi mund të radhitet më i miri ndër 5 nxënës më të mirë që mund të kem pasur. Ai në konkursin kombetar me gjithë shkollat e Shqipërise zuri vendin e parë duke mos humbur asnjë pikë, e megjithate vitin e parë nuk ju dha e drejta për të shkuar në shkollë .Këta ishin nxënësit e Lazaratit për të cilët unë ruaj respekt të veçantë…

Roland Bejko-ish nxënës
Do ta nis ku e la fjalen profesor Dashua. Lazarati ka qënë i peresekutuar… Tani kemi realitet tjeter. Rrugët janë të hapura për djemtë e Lazaratit, por ne në Tirane jemi akome pak edhe pse Lazarati është i madh. Ajo që kemi nevojë sot është të mbështesim të mirët, talentet dhe në vend që të bëni shtëpi me tre kate investoni më shumë për kulturën ,peë dijen se kjo i shërben të ardhmes,të dërgojmë sa më shumë djem e vajza në shkollat më prestigjze në Europ e Amerik.Ne duhet të bindim shoqërine shqiptare me kulturën tonë që jemi ndryshe nga sa na gjykojnë. Uneë falenderoj Shoqatën Lazerati që ka bërë një punë shumë të mirë me temat që u referuan dhe të punojmë të gjithë së bashku për të ecur përpara me gjithë shoqërine shqiptare. Krijimi një lobingu të lazaratasve do ndihmonte për të zënë vendin e mrituar në shoqërinë shqiptare…

Dasho Aliko- ish nxënës ,kryetar i komunës
Doja të Falënderoja shoqatën Lazerati për kumtesat shumë të mira që u prezantuan për të njohur historinë e arsimit në Lazarat.Këto nuk janë të vetmet mbasi ne edhe në të ardhmen do të vazhdojmeë të organizojmë aktivitete për të njohur historinë e fshatit tonë.Lazarati ka dy shkolla ;-shkollën “ Baba Rexhepi” dhe shkollën “Muhamet Gjolleshi” . Që nga viti 2003 e deri tani për mirëmbajtjen e tyre janë investuar rreth 60 milion lekë të vjetra nga komuna. Unë gjithashtu nëpërmjet zv.Ministrit të Arsimit Z.Halit Shamata falënderoj Ministrine e Arsimit dhe Qeverinë për kontributin që kanë dhënë për shkollat e Lazaratit. Kështu ajo ka dhënë për ndërtimin e kopshtit 130 milione lekë të vjetra,për shkollën 9-vjeçara Kordhocë 300 milion lekë, për sistemimin e oborrit të shkolles 9- vjecare 70 milion lekë,për laboratorin e informatikës 25 milion lekë dhe sivjet do të bëhet dhe laboratori i bio-kimisë. I kërkoj z.zv ministër që te na mbështese në kërkesat tona për ndërtimin e një palestre si dhe fonde për rikonstruksionin dy shkollave ekzistuese.Duke përfunduar falënderoj gjithe pjesemarësit në këtë simpozium.

Gëzim Sala-Rektor i Universitetit “Eqrem Cabej”
-Unë dua të vë në dukje një aspekt të rendësishëm të ketij fshati me histori të madhe në krah të Gjirokastrës. Theksoj vlerat e të rinjëve të këtij komuniteti si studentë te Universitetit dhe si pedagogë të Universitetit “Eqrem Cabej”. Për afro 40 vjet histori të ketij universiteti për herë të parë ai ka një student me “Medalje të Artë” dhe ky është lazaratas e quhet Arben Gaba.Sivjet ky është pranuar pedagog pranë departamentit të gjuhës angleze.Jam i bindur se si mësimdhënës i ketij universiteti ai do të eci në gjurmët e pedagogëve të meparshëm lazaratas si Eduart Aliko, Abaz Aliko e Gëzim Basha të cilët sot nuk janë më pedagoge mbasi kanë kaluar në detyra të tjera të rëndesishme në administratën shteterore.Edhe një herë ju uroj suksese sepse të gjithë ne sot pamë nje faqe ndryshe të Lazaratit ,pamë Lazaratin e njerzëve të mirë , të ndershëm ,arsimdashës e patriot i ndryshëm nga ajo pamje që shpesh na serviret nga media ,thashethemet dhe zhurmat e kahëve të ndryshme …

Halit Shamata-Zv.Minister i MASH
Unë nuk di ndonjë fshat tjetër në historinë e arsimit botëror kur nje person paguan për 5 muaj pagën e mësueseve të shkollës pa menduar nëse do ti marë apo jo si ka vepruar bashefshatari juaj që u përmend këtu. Kështu që Lazarati i ngjan ndoshta atij Abaz Alikos që në të gjitha garat nuk ka humbur asnje pikë…Lazarati në të gjitha lëvizjet patriotike kulturore,arsimore e demokratike nuk ka humbur asnjë pikë dhe besoj që edhe në të ardhmen nuk do te humbasë asnjë pikeë Kjo është çështje e ndërgjegjes tuaj , e një fshati kaq të njohur në Shqiperi. Unë nuk mendoj sikurse parafolesit që ne sot jemi në një Lazarat ndryshe. Ne jemi sot në Lazaratin e vërtete,Lazarati i njerëzve me zemër të fortë , me kurajo qytetare por edhe me traditë civilizimi. Kjo është ajo që brezat e rinj në sallë dhe jashtë kësaj salle duhet të marrin menteshat e kësaj tradite dhe të ndërtojne të ardhmen e tyre…Arsimi në Lazarat ka mare investime dhe një nga arësyet kryesore ka qënë niveli i lartë i projekteve që ka paraqitur pushteti vendor.Qeveria ashtu si për gjithe Shqipërine edhe për Lazaratin do ti jape prioritet projekteve në fushen e arsimit. Ne do ti kushtojmë rëndësi sidomos ndërtimit të palestrës (si një pallat i vogël sporti) e cila do ti shërbeje jo vetëm shkollës por gjithë të rinjeve të Lazaratit… I uroj suksese akoma me të mëdha shkollës së Lazaratit dhe mireqenie e begati popullit të Lazaratit.

BEKTASHIZMI DHE ROLI I TIJ NE ZHVILLIMIN E ARSIMIT KOMBETAR NE SHQIPERINE JUGORE

Dr. Shyqyri Hysi
Universiteti “E. Çabej” Gjirokastër
3 dhjetor 2008

Besimi fetar bektashian është i lidhur me emrin e themeluesit të tij, Hynqar Haxhi Bektash Veliut. Haxhi Bektashi, lindi në Horasan në vitin 1249 dhe kur ishte 31 vjeç, në vitin 1280 ndërtoi teqenë e parë bektashiane atje ku edhe sot është teqeja e Haxhi Bektashit, e cila shërbeu si kryeqëndër e bektashizmit botëror deri në vitin 1925. Shumë shpejt ky besim i ri u përhap në gjithë Perandorinë Osmane, në Azinë Qëndrore dhe Ballkan.
Bektashizmi, zuri vend përkrah besimeve të tjera fetare edhe në Shqipëri. Faktorët e shtrirjes së këtij besimi në Shqipëri janë:
1) Ardhja në Shqipëri e misionerëve bektashian, Baba Kasëmi në rajonin e Korçës, i cili erdhi në vitin 1378, Baba Jemini, i cili erdhi në Vutrinë të Nasalishtës, Hysen Babai në Konicë. Në këtë kontekst përmendim veçanërisht Sari Salltikun, i cili njihet edhe me emrin Shën Spiridhonit. Meqënëse, dalja në publik me rrobat e klerikut bektashian, përbënte një rrezik serioz, Sari Salltiku për të plotësuar misionin e tij, qarkulloi në trevat tona i veshur me veladonin e prifti, për këtë shkak njihet edhe me emrin e Shën Spiridhonit. Për Sari Salltikun egzistojnë disa legjenda, të cilat më mirë se kudo gjekë, i gjen midis pleqëve të Lazaratit. Të tilla janë:
Kalimi i ngushticës së Korfuzit me harkanë e tij; “Në detë e shtroi harkanë – thote kënga - Në Korfuz doli i gjallë:” Shërimi i disa njerëzve, të cilët kishin vuajtur për një kohë të gjatë nga sëmundje të ndryshme: Kalimi nga një mal në tjetrin etj.
Mendoj se gjurmët e këtij shenjtori, janë edhe në Lazarat në Selgjiken përmbi fshat, se bashku me Resën dhe Mërzimin. Sel, do të thotë fatthenës, kështu quheshin sherbëtorët e Dodonës. Gjike, sepse në atë periudhë ky vend i takonte fisit të gjike që e strehoi shenjtorin(Selgjike = sel +gjike).
2) Faktori i dytë, i cili ndikoi ndjeshëm në përhapjen e bektashizmit ndër shqiptarë, ishte faktori jeniçer. Me repartet e jeniçerve u lidh besimi bekytashian, për ta dëshmuar publikisht këtë, ushtarët jeniçerë mbanin në uniformën e tyre një shenjë të shenjtorit në kapele, mëngën e Haxhi Bektashit.
3) Natyra liberale i besimit bektashian, krahësimisht me besimin mysliman që ofronte pushtimi osman i Shqipërisë, ishte i përshtatshëm për karakterin separatist e krenar të shqiptarit.
4) Luani i Janinës, Ali Pash Tepelena, ishte një ndihmes e veçantë për ngritjen e institucioneve fetare bektashiane dhe përhapjen e këtij besimi.
5) Bektashizmi nuk ishte një besim fetar zyrtar perandorak, madje nga vitit 1826, ai u bë haptas një besim martir dhe opozitar. Klerikët bektashian u lidhën me çështjen kombëtare shqiptare dhe u bënë më të besueshëm në popull. Karakterin kombëtar të bektashizmit dhe bektashinjve e kanë evidentuar disa studiues vendas e të huaj, midis të cilëve përmendim: Hasluck Brige, Grifanova, Klejer, Jaqëes, Delaroka, Kordha, K. Frashëri, Agolli, Meta, Zeqo, Hysi, Delvina, Butka, Spahiu, Myderizi etj.
Përsa i përket kohes së shtrirjes studiuesit dallojnë tre perioda:
a) Perioda e vjetër, e cila fillon në shek. XIV dhe përfundon me ngritjen e teqesë në Fushë Krujë (shek. XVIII).
b) Nga shek. XVIII deri në vitin 1929(Kongresi III bektashian, i cili vendosi Kryegjyshatën Botërore në Tiranë.
c) Nga ligjërimi i komunitetit bektashian(1930) deri në ditët tona.
Baballarët bektashian rreshtohen me nderim midis pionerëve të arsimit në trevën e Gjirokastrës ata janë; Koto Hoxhi, Pandeli e Koço Sotiri, Sami Dalipi, Baba Ahmet Koshtani, Baba Ahmet Turani, Baba Ali Gega, Baba Sali Matohasanoj, Bajo Topulli,Urani Rumbo, Avni Rustemi, Ilia Dilo Sheperi, Thoma Papapano, Nane Panajoti, Theodhor Panajoti Meksi, Shefki Kallajxhiu, Vangjel zhapa, Andrea Konomi etj.
Zhvillimi i arsimit dhe shkrimi shqip, në gjysmë e dytë të shrek. XIX dhe fillim të shek. XX, kishte mbështetjen edhe të klerikëve bektashian të trevës së Gjirokastrës. Në përgjithësi teqet bektashiane ishin qendra për kultivimin e gjuhës shqipe, megjithëse fillimisht me germa arabe. Studjuesi, Stavro Skëndi në veprën e tij; “Zgjimi kombëtar i shqiptarëve”, shkruan; “Bektashinjtë ishin gjithashtu për futjen kontrabandë dhe shpërndarjen e librave në Shqipëri, kafazë të urdhërit bektashi të punësuar në konsullatat e huaja siguronin botime të ndaluara që u dërgoheshin atyre nga jashtë vendit nën mbulesën e paprekshmëris së konsullatave”. Abetaret dhe librat shqip që botoheshin në Bukuresht, Kostancë e Stamboll dërgoheshin në Tripoli dhe prej andej në Vlorë, nga Vlora në Matohasanaj të Tepelenës tek Baba Saliu që e kishte ngritur këtë linjë. Prej andej; një pjesë dërgoheshin në linjën, Koshtan – Frashër – Melçan - Tetovë dhe të tjerat në drejtimin jugor Teqe e Zallit – Melan – Voshtinë – Janinë.
Baballarët e teqeve të Gjirokastrës, ( Zallit, Melanit, Hajdërie dhe teqesë së Mesit), Baba Zenel Gjoksi, Baba Hajdari i Kardhiqit, Baba Ali Elbasani, paguan njerëz dhe sollën nga Bukureshti abetaret e gjuhës shqipe, veprimtari për të cilën sikurse shkruan edhe studjuesja ruse Ana Grifanova edhe u burgosën në Janinë në vitin 1905. Për të mbrojtur klerikët bektashian, lazaratasit bllokuan rrugën që lidhte Gjirokastrën me Janinën. Raportet e konsujve nga Janina në vjeshtën e vitit 1905, njoftonin për këtë protest, kancelarite evropiane. Baba Ahmet Turani ndërtoi me fondet e teqesë, në fshatim Kardhiq të Gjirokastrës, një shkollë të re.Lazarati dhe lazaratasit kanë filluar qysh në fund të shek. XIX të mësonin shkrim e këndim në gjuhën shqipe. Baba Ali Gega i Teqesë së Zallit, ishte kleriku i pari që investoi në këte drejtim.
Në mbrojtje të alfabetit latin miratuar prej Kongresit të Manastirit 1908, dolën hapur klerikët bektashian të cilët kishin edhe mbështetjen e patriotëve gjirokastrit. Gjatë ditëve të zhvillimit të Kongresit të Manastirit(14 – 22 nëntor 1908), klerikët bektashian dhe antarët e klubit “Drita”, në Gjirokastër organizuan një miting në sheshin e qytetit, në të cilin foli edhe Baba Selimi dhe iu dërguan një telegram përgjithë deputetët shqiptar në parlamentin turk, në të cilin theksonin se; “Gjirokastra mbështeste alfabetin latin”. Në vitin 1910, klerikët bektashian nxitën atdhetaret dhe popullin e Gjirokastrës, për të mos pranuar idenë e një alfabeti shqip me germa arabe, i cili duhej të përdorej në shkollat shqipe të trevës së Gjirokastrës e më gjerë. “Pas Korçës - shkruan Stavro Skëndi - pasoi Gjirokastra. Nga 20 shkurti gjer më 5 mars 1910, u zhvillua atje(në Gjirokastër Sh Hysi) një mbledhje e drejtuar nga ulematë me parësinë. Ata deklaruan se alfabeti latin nuk i bënte dëm as fesë as politikës, dhe se ata qenë të vendosur ta mbronin”. Mbështetja pa rezerva dhe me bindje se ky veprim i evidentonte shqiptarët prej fqinjëve lakmitar, që klerikët bektashian i bënë alfabetit latin garantoi ardhmërinë e tij. Kontributi i klerikëve bektashian në fushën e arsimit kombetar ishte edhe në të holla. Shemsho Hajro, sekretari i klubit atdhetaro – kulturor “Drita” kujton: “Baba Selimi dha një shumë të konsiderueshme të hollash për ngritjen e shkollës Liria” në Gjirokastër.
Gjirokastra është një nga të parët treva, që luftoi për të përhapur shkrimin shqip ende pa u çelur shkollat shqipe(1908 - 1910). Së bashku me përkrahjen e çetave patriotike të Çerçiz Topullit e Mihal Gramenos dhe çetave të Kurveleshit e Labërisë, Gjirokastra krijoi klimën e ngrohtë për manushaqet e gjuhës shqipe. Përpjekjet për arsim kombëtar i kushtuan Gjirokastrës me dhjetra djemë të burgosur, internuar e të hlmuar, nga armiqtë e gjuhës shqipe, midis tyre disa myhyb të teqeve bektashiane si Kadri Gjata(Kumbaro) nga Libohova etj.
Klerikët bektashian të Gjirokastrës dhe të Prefekturës së sotme, janë gjithashtu nga mirëbërsit më të spikatur të arsimit, ndër të cilët përmenden me nderim: Baba Kamber Sadiku, Baba Hysen Kardhiqi, Baba Ahmet Turani, Baba Aliu, Baba Selimi i Teqesë së Zallit etj. Klerikët bektashian të ndjekur prej zjarit që ndezi ushtria greke në Luftën e Parë Balkanike lanë institucionet e djegura bektashiane dhe mërguan jashtë atdheut, por edhe atje dhan gjithë pasurinë dhe hartuan projekte për zhvillimin e arsimit kombëtar. Ja si shkruan apostulli i shqiptarizmës, Mid’hat Frashëri për baban e teqes së Kiçokut: “Kur isha i internuar në Rumani në Zall të Prutit, pata ngushëllimin e pikëlluar të kem një shok në fatkeqësi, Baba Kamberin e Kiçokut, qe një njeri i urtë, si gjithë bektashitë, plak i fortë, afro 80 vjeç, plotë projekte dhe shpresë, shumica e të cilave ishin për arsimin”. Le të shpresojmë se; dritë e diturisë qe shpëtoi Shqipërinë prej thonjëve të asimilimit në fund të shek. XIX dhe fillim të shek. XX edhe sot, përpara do na shpjerë.

Tema: Roli dhe kontributi i shkollës në komunitetin lazaratas e më gjerë.

Hapja e shkollës së parë shqipe në Lazarat ishte evenimenti më i rëndësishëm në jetën e këtij komuniteti,ishe rilindje e ringjallje,rruga e vetme që të çon drejt qytetërimit dhe emancipimit. Në këtë përvjetor të lartësuar në vijme përmes sakrificash e pengesash të panumerta nga rregjimet obskurantiste ëcilat nuk lejonin që populli të mësonte,të kulturohej e të zhvillohej me gjuhën e vet. Hapja e shkollës është rezultat i kërkesave dhe perpjekjeve të vazhdueshme të komunitetit lazaratas,i cili e ndjente si nevojë urgjente shkollimin e fëmijëve të tyre. Përpara hapjes zyrtare të shkollës institucionet fetare shërbyen si qendra të përhapjes e propagandimit të mësimit shqip. Klerikët fetarë krahas detyrave të tyre u bënë promotorë të rilindjes intelektuale duke punuar me moton”Pa gjuhë nuk ka atdhe dhe pa atdhe nuk ka fe”.që në fillimet e saj do të binte në sy dëshira dhe vullneti për të vazhduar shkollën shume nxënës. Disa prej të cilëve si Brahim Brahimi, Iliaz Bobaj, Ago Rabi bashkë me shumë patriotë të tjerë do të shkëlqenin në gjerdanin e artë të krenarisë kombëtare përtej Atlantikut. Iliaz Bobi do të ngelet një figurë e spikatur e lëvizjes patriotike në gjirin e shoqërise”Vatra”krahas Fan Nolit, Sotir Pecit, M.Gramenos,Sevasti e Parashqevi Qiriazit. Iliaz Bobaj,ky intelektual elegant do te vihej shpejt në qendër të luftës në shërbim të mëmëdheut si publicist,mësues dhe veprimtar shoqëror. Idete dhe mendimet progresiste të Iliazit do të pasqyroheshin në revistat e kohës “Përparimi” dhe “Emigranti”. Më 1917 militoi si oficer i ushtrisë amerikane ku spikat karakteri ë nje burri shumedimensionalësh. Ago Rabi një figurë tjeter e spikatur lazaratase. Anëtar i shoqërise “Vatra”, gazetar i gazetës “Dielli”,njeriu që në themel të punës së tij shpalosi gjithë figurën intelektuale,kulmi i të cilës është firmosja e promemorjes drejtuar presidentit të Amerikes Willson ku kërkon në emër të partive politike shqiptare (bashkëfirmetare me Kristo Dakon ,Rexhep Demi Filatin dhe Ago Rakip Lazarati ) që Willson të përfaqsojë Shqiperinë në Konferencën e Paqes për mbrojtjen e tërësisë së saj territoriale . Brahim Brahimi, anëtar dhe drejtues në shoqerinë “Vatra”, veprimtar i shquar shoqeror,luftëtar i çështjes kombëtare. Në gjurmët e këtyre intelektualeve e petriotëve të shquar do te ecnin të tjerë djem lazaratas. Gjimnazi “Asim Zeneli”ë ka te memorizuar emrat e Sadik Bocit e të Muhedin Krishtit,ku i pari S.Boci do të shkonte për studime e më von atashe ushtarak në B.S (veçedetyrave të larta që mbajti në pushtetin e kohës) ; kurse Muhedini,Ismail Gaba e Hetem Aliko do të ishin studentët e parë që do të kapercenin Adriatikun e do të studionin në universitetin e Barit,në Itali. Edhe sot edhe pse s’jetojnë më,mbahen mend për aftesitë e tyre intelektuale,shkallën e lartë të kulturës,konceptin perëndimor të jetës. Ata nuk u lejuan të jepnin ç’kishin mësuar për shkaqe që dihen. Ne vitet 30-40 do të binte në sy karakteri inteligjent i studentit të shkelqyer të Harri Fullc-it, inxhinierit pasionant M.Gjolleshi projektuesit të shkollës “Baba Rexhepi” dhe shume veprave të tjera nëpër Shqipëri. Po kështu Hysni Pollo nxënës shëmbullor i shkollës tregëtare në Vlorë,i cili për rezultate të larta mori bursë shtesë kualifikimi për në Itali. Duke ndjerë rrezikun komunist u përfshi në forcat e djathta duke marë edhe gradën komisar,ku u shqua për forcën e fjalës,sjelljen korrekte,humanizmin dhe vizionin për të ardhmen. Në vitet e mëvonshme do të shquheshin edhe Isuf Bobi, Bilush e Bilal Nuri,Mufit Brahimi,të cilët kudo që kanë punuar e jetuar kanë rrezatuar kulturë e nivel të lartë profesional,kanë lnë gjurmë tek bashkëpuntoret e tyre duke i dhënë një emër të nderuar Lazaratit. Pas vendosjes se rregjimit komunist për femijët lazaratas lufta e klasave do të ishte e pamëshirshme.
Edhe pse nga viti në vit numri i nxënësve të talentuar rritej ishin të rrallë ata që mund të kalonin barierën absurde të biografisë ,e cila kur ishte fjala për femijtë lazaratas shikohej me lup. Do të mbeten të paharruara fjalet e Reit Gabës që vuajti si ai kalvaret e diktaturës në burgje e internime,dhënë në një intervisteë në gazetën “Lazerati” se të vetmin merak e peng ka djalin e tij të talentuar Balilin,të cilit nuk ë dhanë as shkollë të mesme. Si Balili u privuan nga e drejta e shkollimit dhjetra e dhjetra të tjerë që sot do të ishin një pasuri e madhe intelektuale,nder e dobi kombëtare. Shume ëndra u këputën e mbetën përgjysëm, u venitën fushave të Gjirokastrës e maleve të Dropullit. Pavaresisht nga kjo ne besojmë në ringjalljen tonë. Ne vleresojmë e nderojmë sot të gjithë ata nxënës e nxënëse që ishin krenari e shkollës në vite që mbeten shëmbuj e pikë referimi për të gjithë brezat si Enver Mahmuti,Hasan Kazma,Selman Brahimi,Turabi Brahimi,Shyqe Skëndi,Ajet Mahmuti,Haxhi Gaba,Shpresa Brahimi e dhjetra e dhjetra të tjerë të cilët do të rruhen gjatë në memorien tonë kolektive. Gjate viteve 55-90,230 nxënës lazaratas kan mbaruar shkollën me rezultate të shkëlqyera, sikur gjysma e tyre të kishte vazhduar shkollën e lartë ne do te ishim në të tjera lartësi e do të kishim të tjera synime. Sot në diten e përkujtimit të shkolles së parë shqipe, përulemi me respekt përpara gjithë mësuesve tanë që dhanë gjithcka për të mësuar dhe edukuar fëmijet lazaratas,disa prej te cilëve kemi nderin t’i kemi sot midis nesh. Në vitet 60-70 nje brez tjetër të shkolluarish do të plotësonin bindshëm kurorën e inteligjencës lazaratase. Mjeket Hodo Çelo e Islam Buci shume shpejt me aftësitë e tyre profesionale dhe kulturën e gjerë në fushën e mjekesise dhe menazhimit duke u specializuar në fushen e kardiologjisë dhe të endrokrinologjisë do të bëheshin shefa të pavioneve përkatëse,Hodua edhe drejtor spitali , me punen dhe shembullin e tyre brenda e jashtë rrethit dhanë mesazhin e qartë të maturisë intelektuale duke përçuar vlerat më të mira të karakterit lazaratas. Në vitet e mëvonshme shkolla e Lazaratit mori fizionominë e një institucioni të përparuar ku me punën e mësuesve të apasionuar, nxenesit cilesor u shumëfishuan dhe kërkesat për shkollë erdhën gjithnjë në rritje. Edhe pse veshtirësite ekonomike ishin të shumta, shumë djem e vajza vazhduan shkollën e mesme në Gjirokaster,Libohove,Dervican,Delvine,Tirane etj. Një brez i tërë mësuesish si Njazi Mahmuti,Arif Ahmeti,Sherif Krishti,Beqo Mamo,Sali Rabi,Muharrem Pollo,Fatmir Bilbili,Hito Brahim,Sadedin Gerveshi,Hava Brahimi,Bukurie Boci,Saliko Brahimi,Zija Basha,Memo Buci etj i dhanë shtytje përpara punës pedagogjike-shkencore në shkollë dukë ecur në gjurmet e mësuesve të tyre të nderuar. Shume prej tyre punuan jashte fshatit e jashte rrethit si Fatmir Bilbili në Shtëpëz, M. Pollo në Golem,Muzafer Aliko në Suhe, Balil Gjini në Berat,Astrit Proko në Skrapar,Sadedin Gerveshi në Berat,Sadik Gaba e Vahit Brahimi në Tepelene etj,ku secili veç e veç e të gjithë bashkë kanë fituar respektin e mirënjohjen e të gjithë atyre me të cilët kanë punuar. Nuk ka vend të republikes ku nuk ka shkelur këmba e intelektualit lazaratas ,nuk ka vesh të mos ketë dëgjuar fjalë të mira për ta e nuk ka gojë që të mos ketë folur me respekt . Që nga Kukësi i Halil Hallacit,Kruja e Islam Bucit,Berati i Balil Gjinit apo Skrapari i Astrit Prokos vijnë mesazhe respekti ,mirenjohje e malli.Që nga Amerika e largët do të vinte në Mikrofonin e Alfons Gurashit tek Radio Tirana fryma e ngrohtë e Balil Gjinit nëpërmjet zërit të një gruaje nga Rehova e Beratit, ish nxënse e tij e klasës parë:dëshiroj të përshëndes mësuesin tim Balil Gjini nga Lazarati icili me fjalën na ngrohte zemrën ,kurse me frymën na ngrohte duart.
Në tërësine e punës së vetë shkolla ndikoi bindshem në emancipimin dhe zhvillimin kulturor të komunitetit,ne koncepte të reja për jetën,në përmbysjen e mentaliteteve të vjetra dhe formesimin e një shoqërie progresiste ku arsimi u ndje si nje nevojë kryesore pa te cilin nuk mund të ecje përpara.Sot 80% e prindërve të nxënësve të sistemit parauniversitar janë me shkollë të mesme.Ky eshte një start i garantuar që do ta shtyjë përpara dhe s’do ta shuaj etjen tonë për dije. Shkollat e mesme profesionale si veterineri,gjeologji,bujqësore,ndërtimi,mekanike etj kanë qënë synimi kryesor i të rinjve tanë. Shëmbullin e Mahmut Alikos,që edhe pse nuk e kishte shkollën e lartë,me kurset e specializimet që kishte kryer ishte bër specialist i pakundërshtueshëm dhe shpesh konsulent i domosdodhëm i kolegëve të tij,e të Ali Llagaturës i cili për disa vjet rresht punoi si kryeveteriner i rrethit të Fierit,Lame Hallacit, Brahim Kazmes,Memo Kazmës, do ta pasonin veterinerët e lartë Halim Aliko, Limoz Gjolleshi e Bahir Basha dhe zooteknikët Islam Buzheri e Shqiponja Mahmuti. Pas Isuf Bobaj e Bilush Nurit,të cilët merituan e justifikuan detyra të larta në ushtri në gjurmët e tyre ecën Sehit e Saliko Mamo,Take e Bezhan Trako,Agron Gaba dhe Fatri Brahimi etj. . Shembullin e Bilal Nurit teknikut gjeolog ,i cili u shqua për korrrektesi e profesionalizëm të lartë,Halil Hallaçi do të linte emër në hartën gjeologjike shqiptare,duke kryer detyra të rëndësishme shteterore. Në këtë fushë do të vazhdonte studimet edhe Rapo Gjini,i cili në të gjitha ciklet e shkollimit të tij ka njohur vetëm vleresimin “shkelqyeshëm”.Kurse Dashamir Derxho,Paqesor Aliko,Rita Nuri bashkë me Alket Hallaçin e Esat Rabin do te ishin kuadrot e të vetmes shkollë kombetare Gjeologji-Miniera,ku për 10vjet rresht ka qënë n/drejtor i saj Pertef Gaba që ashtu si Gafur Brahimi i cili i dha emër e famë kombëtare bujqesores së Delvinës. Në fushën e mjekesisë do te diplomoheshin mjeku Xhelo Brahimi,Trim Bilbili,Bledi Çelo e stomatologu Nimet Skendi si dhe infermieret-mami Merquze Krishti,Sirma Bejko,Fatime Gerveshi. Harta e profesioneve është e gjerë. Në fushën e ndërtimit spikat tekniku i mesëm Rami Bejko,i cili nga kjo shkollë si një nga nxenesit më të dalluar të Shqipërise do të dekorohej përpara udheheqjes së asaj kohe. Me punën e tij meritoi detyra të rëndësishme në veprat nacionale si Laç,Elbasan,Bulqizë etj.Një nderim i veçante u shkon në këtë përvjetor bijve lazaratas Eduart Aliko,Abaz Aliko,Halil Hallaci,Hodo Cela që me titujt dhe gradat shkencore që kanë fituar janë,poashtu Beqo Mamo si përkthyes i një gjuhe të veçant(kinesçe),Dezdemona Gaba juriste nw parlamentin shqiptar, duke bërë përçues të denjë të dijeve shkencore në fushat që përfaqesojnë duke u bere shëmbull i qarti i rrugës nga duhet të kalojmë e synimeve që duhet të arrijmë. Pas viteve 90 e sidomos në 5-vjeçarin e fundit tendenca është për shkolla e specialitete elitare,kështu djemtë dhe vajzat tona guxojnë në informatikë,arkitekturë,mjekesi,ekonomi,inxhinieri-elektrike,inxhinieri-ndertimi,stomatologji krahas juridikut,degëve të mësuesisë apo gjuhëve të huaja. Kapacitetet janë për të arritur në majat e dijes me shpresë që të ndiqet shembulli i Arben Gabes,ë cili mbaroi me medalje ari dhe sot është pedagog në Universitetin “E.Cabej”,Roland Bejkos dhe gëzim Basha ish pedagog i Universitetit E.Çabej. Duhet të krijojmë edhe ne një ishull lazaratas me performancë intelektuale në mes të Tiranës që kur të trokasim në dyert e institucioneve të larta shtetërore apo private,të gjejmë brenda djemtë,vajzat,nipërit e mbesat tona. Brezi i ri e ka shëmbullin që duhet të ndjekim. Berthama është krijuar,Halili,Abazi,Gafuri janë pjesa e elitës intelektuale kombëtare në institucione të rëndësishme shtetërore,pas i ndjek Gentian Gaba,specialist i lartë i informatikës në Drejtorinë e Përgjithshme të Tatimeve në Tiranë,Petrit Pollo inxhinier ndërtimi në Aluizëm,. Ne më të moshuarit bëmë të pamundurën për të zënë një vend të merituar në piramidën e inteligjencës shqiptare por gjithnjë ishim të paragjykuar e të përjashtuar. U takon pasardhësve tanë që të shfrytëzojnë të gjitha hapësirat qeë në pervjetore të tjerë këtu tek shkolla -meme të vijnë e te përulen profesore,doktore,akademikë,politikanë e deputetë. Ne përshëndesim e inkurajojmë djemtë e vajzat tona që kanë mbaruar apo vazhdojnë shkollat në vende të ndryshme në Greqi,Kanada,Amerikë,Gjermani,Itali etj si Lulëzim Gërveshi,Diana Hallaçi,Elona Çelo,Sopot Gjini,Omers Bejko , Muhedin Krishti,Redjan Basha etj. Verejme që kemi akoma fusha pak të shkelura si në deget e artit e botes së sportit dhe krijimtarisë letrare,kështu kontributi i poeteve Iliaz Bobi e Balil Gjini me gjithe vlerat e krijimtarisë së tyre, të pasohen nga talentet letrare të shume nxënësve të cilët duhet të guxojnë për të daleë me vëllime poetike. Nga natyra lazaratasi ka një ndjesi të hollë,ne kemi sot mjeshtra të punës në dru ,allçi e gurë si Hasan Bejko,Xhemali Boci, Teki Dalani,Drini Difo,Loni Toti,Emin Bejko etj,por edhe këngëtar me të ardhme si Muhamet Brahimi,apo teërinj që ndjekin stërvitjet në futboll si Klodian Brahimi,Kadri Kazma,Ergest Skëndi etj. Le të shpresojmë që dhjetra fëmijë që vazhdojnë kurse informatike apo gjuhe të huaja etj,nesër do ti mbulojnë edhe keto fusha. Sado lart të ngjitemi syte le ti kthejmë pas tek kjo shkolle e cila është shtëpia jonë e përbashkët,që ruan brenda saj zërat,ëndrat,dëshirat dhe emocionet e secilit prej nesh. Ne besojmë se kjo çerdhe e mesimit dhe edukimit do të rije gjithnjë zgjuar duke pritur e përcjellë breza të tjerë të rinjsh e të rejash,që me kontributin e tyre që do të japin në tërë fushat e veprimtarisë ekonomiko-shoqerore,do ti risin asaj nderin,lavdine dhe krenarinë.

PERGATITI
Pertef Gaba
Njazi Mahmuti

NJE QIND VJET ARSIM SHQIP NE LAZARAT

Sot është një ndër ditët më të ndritura në historinë e Lazaratit, ditë në të cilën ne nderojmë dhe përulemi para atyre burrave që me përpjekjet e tyre bënë që Lazarati të ishte ndër te parët së bashku me qytetin e Gjirokastrës dhe Libohovës në mësimin dhe mbrojtjen e gjuhës shqipe.

Lufta dhe përpjekjet e Lazaratasve për arsim , dije dhe dituri kanë qënë të jashtzakonshme . Duke ju referuar fakteve gojore dhe të shkruara konstatojmë se Lazaratasit kanë qënë arsimdashës pamvarsisht kushteve të veshtira dhe reprezaljeve të rregjimeve të kohës ; duke shfrytezuar të gjitha mundësite dhe rrethanat
Sot është në këmbë por me rezik shëmbje KULLA e BOCE , me vlera të jashtzakonshme nga ana arkitekturore por edhe nga ana historike sepse kjo kullë ka shërbyer si shkolla me e vjetër e fshatit ; mendohet të ketë qënë shkollë para viteve 1734 . Ka mbetur gojë me gojë që kjo kullë ka qënë shkollë. Ne favor të këtij fakti flet kënga Lazaratase .

Moj kulla qereç bina
Ty fshati bërë të ka
Fshati mynasip e gjen
Të të bëjë mejtep për djem

(mejtep – turqisht shkollë )
Ka dhe gojdhana e vjersha që tregojnë se në këtë shkollë mësohej shqip me shkronja latine . Një moter i shkruan së motrës në Kalabri ku kishte emigruar nga Lazarati e kishte shkuar tek arbereshët , ku tregon islamizimin e fshatit :
Te marsha të keqen
Tu bëfsha kurban
Na hoqën pashkën
Na prunë bajram
Na hoqën të diel
Na prunë te xhuman.

Në shekullin e XVIII – XIX qeveria Turke ushtroi një presion të madh për mos përhapjen e gjuhës shqipe ;keshtu më 31 Maj 1779 Sulltan Abdyl Hamiti i II-të nxori ligjin në të cilin merej në mbrojtje nga ana e Turqisë kultura dhe gjuha Greke dhe se duhej luftuar gjuha shqipe , fëmijët e myslimanëve duhej të shkonin në shkollën e xhamisë ku mësohej turqisht, ndërsa fëmijët e të krishterë duhej të mesonin greqisht .
Në këto rethana të krijuara patriotet shqiptar të rilindjes kombëtare që organizuan ‘’Lidhjen e Prizerenit ,u përpoqën dhe brenda një kohe të shkurtër botuan 4 gramatika me alfabete të ndryshme për mësimin dhe përhapjen e gjuhës shqipe . Duke pare këtë realitet kisha Greke leshonte mallkime mbi gjuhën Shqipe , ndërsa qeveria turke ndalonte që në dogana të futeshin libra Shqip .
Të ndodhur para këtij fakti dhe dëshira që kishin për të mësuar disa djem nga Lazarati si Vahit Hiri , Lato Koli , Ali Aliko , Hamit Derxho , Ago Rabi , Hasan Jupi etj. shkuan në Dervician për të mësuar .
Por lufta e shqiptarve për arsim e dituri vazhdonte . Vatra të rëndësishme të përhapjes së gjuhës shqipe u bënë Teqetë Bektashiane në jugun e Shqiperisë . Në këtë kuadër edhe Teqeja e Zallit si një ndër teqetë më të medha në Jug të Shqipërise u bë vatra ku mësohej dhe përhapej gjuha Shqipe. Nga të dhënat e mara nga pleqtë dhe gjyshrit tanë konstatohet se një pjesë e Lazaratasve dinin të shkruanin në gjuhën shqipe para Kongresit të Manastirit.
Një gurë varri i gjetur në Lazarat në vitin 1973 që i përkiste dajkos së Zeqo Jupit mbante mbishkrimin në Tturqisht dhe shqip “”këtu është varosur Mirteza Qirko Varfaj vdekur në 1902 ,, .
Duke parë rolin e Teqese së Zallit në perhapjen e gjuhës Shqipe xhandarmeria Turke e Janines në vitin 1904 organizon bastisjen e teqesë por Sekretari i Prefektures Nexhip Aliu që kishte marë vesh për këtë operacion që do te organizohej, njoftoi në teqe fshehurazi dhe kjo e fundit natën i largoi librat dhe i strehoi në Lazarat ; kështu që Lazarati u bë jo vetëm strehues i librave shqip por edhe mbrojtes i tyre .
Nga të dhënat gojore të marë nga pleqtë e fshatit si Ali Aliko etj, tregojne se çeta e Çerçiz Topullit në vitin 1905 është strehuar për 15 ditë ne stanin e Alike dhe Bejke në Sopot . Mihal Grameno pjestar i kësaj çete gjatë kësaj kohe j’u ka mësuar djemve të Lazaratit gërmat e gjuhës Shqipe me abetaren e Stambollit si dhe u ka lënë disa libra midis tyre Qerbelanë e Naimit .
Në Korik të vitit 1908 qeveria e Xhon Turke shpalli lejimin e hapjes së shkollës shqipe Po në këtë vit, patriotet Gjirokastrit që hapën shkollen Drita ,, ; me kërkesën e burave të Lazaratit dërguan në Lazarat mësuesin atdhetar Asaf Voshtina i cili nxënësve që mesonin turqisht në mejtepin e fshatit , tani filloi tu mësonte shqip sidomos mbasdite . Ky mësues flinte në një dhomë të xhamisë ku fshatarët e mbanin me veshje dhe ushqime duke e bërë me radhë sipas familjeve . Në këtë shkollë që ka filluar në Nentor 1908 kanë mësuar të shkruajnë shqip disa nga bashkfshatarët tanë si Çelo Gjolleshi , Mestan Koçiu , Ali Mahmuti , Serjan Ahmeti , Riza Skëndi etj .
E tmeruar nga përhapja që mori mësimi shqip në te gjitha trevat Sqiptare qeveria Turke në vitin 1909 nxori Fermanin në të cilin ndalonte zhvillimin e mësimit të gjuhës shqipe në të gjithë teritorin e Shqiperise ; megjithkëtë në Lazarat vazhdoi të mësohej shqip në menyre të fshehtë gjer në Marsin e vitit 1913 kur Gjirokastra u pushtua nga forcat Greke . Prej vitit 1913 gjer në vitin 1915 forcat greke nuk lejuanmësimin e gjuhes Shqipe .
Në Tetor 1915 me largimin e forcave Greke, patriotet Shqiptar dhe pleqësia e Lazaratit rihapën shkollën e fshatit tani e tëra në gjuhën shqipe duke bërë dhe një orë italisht me mësues Tahir Bozgo nga Gjirokastra dhe mësues të italishtes arbereshin Sinjor Tozeli ku për të shkruar përdornin pllakat e grafitit dhe në fillim të vitit 1916 erdhën librat dhe fletoret e para për fëmijët . Po në vitin 1916 filluan të vinin edhe vajza në shkollë . Vetë ato me gojën e tyre tregonin për shoqet e klasës si Rasie Birbili , Mamude Krishti , Barie Gerveshi , Rabi Ahmeti , Lale Buzheri , Tajbe Derxho , Salo Gjini etj. , ndërsa nga djemte ishin Kasem Buzheri , Tafil Meci , Bexho Meci etj . ku mësohej matematikë , shkrim e folklore .
Kjo shkollë fillestare në gjuhën shqipe edhe me ikjen e Italianëve vazhdoi të funksiononte por jo rregullisht për arsye financiare dhe mungese mësuesi . Në vitin 1920 me bërjen e kongresit të Lushnjës dhe qeverisë Shqiptare shkolla filloi të normalizohej gradualisht . Po në këtë vit shkolla fillore e Lazaratit nisi në shkollën qytetëse të Gjirokastrës dhe nxënësit e parë janë : Muhedin Kreishti , Levzat Buci , Ismail Gaba , Rustem Skenderi, Sadik Boci, Kalem Derxho, Muhamet Gjolleshi , Velit Basha etj. shumë prej ketyre vazhduan edhe liceun po në Gjirokastër .
Në fillim te viteve 1930 – 40 numri i nxënesve u rit shumë dhe dy klasat e mejtepit nuk mund të përballonin dot , prandaj u bë domosdoshmeri ndërtimi i shkollës ‘’Baba Rexhepi ,, .
Nga dokumentat e gjetura në Arkivin e Shtetit gjer në vitin 1940 kanë punuar si mësues në Lazarat Z. Tahir Bozgo , Servet Zazo , Ahmet Idrizi , Mihal Peshkëzia , Eqerem Kallfa , Haki Kalo , Mufit e Fotini Jupi kontributin e të cilëve për arsimin shqip në Lazarat kujtohen me nderim e respekt nga të gjithë .
Me pushtimin fashist si dhe luftës Italo – Greke bëri që në Tetor 1940 shkolla ndërpreu aktivitetin dhe filloi përsëri në prill të vitit 1941 . Është për tu përmendur një fakt sa i guximshëm edhe patriotic ku në Tetor 1942 nxënësit e shkollës djem dhe vajza si Turabi Basha , Skendo Skendi , Paqyze Gjolleshi Fato Gaba , Hava Krishti , Maliq Basha etj. hoqën nga ballkoni dhe e grisën flamurin Italian fshehurazi sipas porosisë së dhënë nga mësuesi atdhetar Ahmet Idrizi dhe kënduan kengen : ‘’ O flamur të mbuloi zia , që kur erdhi Italia . Shumë ish nxënës të mësues Ahmet Idrizit kujtojnë me dhimbje fatin e tij tragjik kur dora komuniste e pushkaton mu para shtëpise së tij më 1943 . Ky martir i shërbeu shkollës kombëtare për 28 vjet .
Me pushtimin gjerman 1943 vazhdimi normal i shkollës bëhet i pa sigurt gjer në prill 1945 ku shkolla e fshatit tonë hapi përsëri dyert me një numer të madh nxënësish për arsye të mos funksionimit të shkollës për dy vjet me drejtor Vehap Muçon si dhe mësuese Hatixhe Kurti e Zurdi Fetahu me kurse pedagogjike . Në vitet në vijim erdhën mësues si Tolo Fidhi që kishte mbaruar normalen e Elbasanit si dhe Muntaz Peshkepia e Flamur Hoxha .
Në vitin 1950 drejton shkollen Osman Karalli dhe mësues qenë Nexhmi Çuni e Pandeli Shkokota të dy nga Libohova si dhe dy mësuese Aliqi Kavo e Nalo Gega . Në Nentor 1951 drejtor bëhet Galip Sinojmeri , ku bëhej mësim para dite dhe mbasdite .
I pari mësues nga fshati ynë ishte Hetm Aliko jo me arsim pedagogjik por i aftë nga ana praktike dhe metodike i cili filloi punë ne Janar 1952 ku para dite punonte me klasën e parë dhe mbasdite shkonte nëpër shtëpi për të luftuar analfabetizmin ; detyrë të cilën e krëu gjer në vitin 1956 duke u trasferuar në një punë tjetr .
Po në këtë vit numri i nxënësve i kaloi te 100 si dhe mësuesit ishin me kurse pedagogjike , por kjo gjëndje u kaperxye duke sjellë Drejtor shkolle Vangjel Nasto me shkollen normale si dhe mësues me pëdagogjike Ylbere Mezini e Pandeli Çavo .
Evenimenti më i rëndësishëm gjat kësaj periudhe ishte hapja e klasës se 5 –të në vitin 1952 - 53 në ciklin e lartë 7 – vjeçar me mësues Çelo Kalo e Mehmet Kokalari si dhe çdo klasë në fillore kishte mësuesin e vet . Në vitin 1954 – 55 vjen mësuesi i parë me institut 2 –vjeçar për Bio – Kimi, Dalip Jupi i cili një vit më von do të bëhej edhe drejtor shkolle të cilën do ta drejtonte gjer në vitin 1962 ; po në vitin 1960 – 61 fillon punë si mësues në Lazarat me arsim pedagogjik Muzafer Aliko .
Në vitin 1972 – 73 u diplomuan edhe mësueset e para si Hava Boci e Fatime Dalani të pasuara nga Arta Rabi e Bukuri Boci etj. Në këtë periudhë cikli i lartë i shkollës tetvjeçare ishte i kompletuar me arsimtarë me arsim përkatës .
Në vitet 1980 numri i nxënësve ariti në 613 duke punuar me turne ; 15 klasa para dite dhe 9 klasa mbas dite ( fillorja ) si dhe me një fuqi mësimore prej 30 mësuesish .
Nga dëshira e madhe që kishin për tu arsimuar shumë nxënës e nxëëse shkonin në shkollat e mesme si në Gjirokastër , Libohove , Dervician , Delvine Nivan etj . Komuniteti i Lazaratit kishte ngritur disa her zërin për ndërtimin dhe hapjen e njeë shkolle të mesme por kjo u bë realitet vetëm në vitin 1988 e cila vazhdon edhe sot por jo me profil bujqesor por e përgjithëshme .
Ne vitet 1990 – 92 kur filloi tranzicioni njerëz të pa përgjegjshem e pervers tentuan te dhunonin shkollën por barikada që i bënë mësuesit e veçanrisht mësues Muzafer Aliko dhe Zija Basha të cilët me sherqe flinin me radhë në shkollë. Për ngjarjet e dhimbëshme të vitit 1997 është për tu përmendur fakti se kur në të gjithë Shqipërinë u mbyllën shkollat për disa muaj në Lazarat u mbyll vetëm një muaj si dhe mësuesit nuk u lanë asnjë muaj pa rrogë në sajë të bashkpunimit të komunës me bisnesmenin fisnik Artan Gaba i cili vuri në dispozicion të ardhurat e tij për rogat e arsimtarve gjersa të funksiononte shteti . Ky akt fisnik dhe i madhërishem tregon se sa dëshironte ky i ri që shkolla të mos mbyllej .
Nga viti 1955 gjer në vitin 1972 nga shkolla e Lazaratit kane mbaruar 311 nxënës ; ndërsa nga viti 1972 gjer në vitin 2008 kanë mbaruar shkollën 8 – vjeçare 2543 nxënës .
Nga viti 1988 e gjer në vitin 2008 kanë mbaruar shkollën e mesme Muhamet Gjolleshi , ndërsa sot numri i mësuesve që punojnë në shkollën e Lazaratit është 38
Ndër dhe respekt për të gjithë drejtorët që drejtuan shkollen e Lazaratit por veçanrisht për të ndjerët Dalip Jupi e Siri Bozgo si dhe z. Dasho Gega e Braho Isaraj të cilët me dije kulturë e profesionalizëm drejtuan këtë shkolle pa përjashtuar drejtoret që kanë qëne nga fshati tonë ..
Të njëjtin respekt e nder për të gjithë ata mësues që me përkushtim e sakrifica , me dorën e tyre të ngrohtë , e qortimet dashamirëse mesuan dhe edukuan me dhjetra breza si Mehmet e Fadil Kokolari , Nefo Kale , Kristo Laboviti , Kolo Vito, Jani Zhako,
Spiro Naka ,Rakip Topulli, Tatjana Xheja , Leonidha Kaci , Yzeir Poshi , Parashqevi Flenxuri , Sido Ponde , Vasilika Shtaka , Eli Kuci , Vojsava Hasko , Agetina Bozgo , Liri Kore etj. si dhe të gjithë mësuesit Lazaratas .

Përgatitën
Hito Brahimi
Zija Basha
Hodo Çelo
Muzafer Aliko

2008-06-05T01:53:00.002+03:00

Gazeta LAZERATI Nr Dhjetor 2008

Fjala e hapjes së simpoziumit nga kryetari i shoqatës Islam Buci

Te dashur pjesmarës!
Sot jemi mbledhur për të festuar dy nga ngjarjet më të rëndësishme për komunitetin e Lazaratit; 100 vjetorin e mësimit të gjuhes shqipe në Lazarat dhe 70 vjetorin e ndërtimit të shkolles “ BABA REXHEPI ”. Për këto dy ngjarje të rëndësishme Shoqata Kulturore Atdhetare Lazërati në bashkëpunim me drejtotrinë e shkollës së bashkuar Lazarat dhe me komunën e Lazaratit organizon simpoziumin me temë “ 100 vjet Arsim Shqip në Lazarat ”. Populli shqiptar në historinë e tij mijra vjeçare për të mbijetuar i është dashur që të përdor pushkën por edhe penën si element i rëndësishëm për të ruajtur dhe zhvilluar identitetin e tij kombëtar. Për këte patriotet e Rilindjes sonë kombëtare i kushtuan një rëndësi shumë të madhe mësimit të shkrimit të gjuhës sonë shqipe. Lufta e tyre u bë me intensive në shek.e 19 dhe fillimin e shek.20 ku rreziku ishte më i madh për vendin tonë.Edhe lazaratasit të etur për dije u perpoqën dhe së bashku me patriotët gjirokastrite të cilët hapën shkollën e parë shqipe në vitin 1908, dhe pas saj në nentor të po atij viti bënë të mundur që në shkollën turke të fshatit (meitep) të fillonte edhe mësimi i gjuhës së bukur shqipe.Kjo datë është shumë e rëndësishme për fshatin tonë sepse tregon që prindrit dhe gjyshrit tanë ishin ndër të parët që u perpoqen për mësimin e gjuhës shqipe.Një ngjarje tjetër e rëndësishme për Lazaratin është dhe ndërtimi me kontributin e tyre 70 vjet më pareëi shkollës “ BABA REXHEPI ”.Kjo shkollë që kemi edhe sot dhe që zëvendësoi shkollën e vogel turke me dy dhoma u bë vatër e rëndësishme e edukimit të qindra e mijra lazaratasve. Ne që tani jemi të thinjur kujtojmë dhe përulemi me respekt përpara atyre dhjetra mësueseve tanë ,disa prej të cilëve janë sot këtu midis nesh, të cilet na mbajtën dorën e na mësuan të shkruajmë gjuhën tonë të dashur shqipe.Ishte edhe mundi e pasioni i tyre që kjo shkollë ariti rezultate të shkëlqyera gjat ekzistencës së saj dhe sot nxënësit e kësaj shkolle punojnë në aktivitete teëndryshme në administratën shteterore dhe studjojnë neëshkolla brenda dhe jashtë vendit. Duke e përfunduar me lejoni të falenderoj të ftuarit tanë te nderuar : Zv.Ministrin e MASH Z.Halit Shamata, Prefektin e qarkut të Gjirokastrës Z.Spiro Ksera, N/kryetarin e qarkut Z.Maksi Guxo,Drejtorin e DRA Z.Vasil Muka,Rektorin e Universitetit “Eqrem Cabej” Z.Gëzim Sala dhe grupin e padagogëve te këtij Universiteti , ish drejtuesit dhe ish mësuesit e shkollës së Lazaratit ,ish nxënësit e kësaj shkolle dhe të gjithë te ftuarit e tjerë miq e dashamiras të Lazaratit.

Pwrshwndetje nga mwsues

Yzeir Poshi- Mësues në pension
-Lazarati mund të quhet edhe Manalat i tretë sepse është pothuaj ngjitur me Gjirokastrën. Kam punuar dhe kam dhënë mësim ne Lazarat nga viti 1968 deri në vitin 1974 duke dhënë lëndët e kimisë dhe biologjisë. Kisha nxënës shumë të mire ,teëtalentuar midis të cilëve mund të theksoj fëmijë nga fiset Krishtaj, Aliko, Pollo,Gjolleshi etj.. por nuk do ti përmend me emra pasi disa prej tyre nuk janë më. Me nxënësit e kësaj shkolle unë kam marë pjesë në konkurse sidomos për anatominë e krahasuar. Me këta fëmijeëne meritonim vendin e parë por shume herë nuk na i jepnin per arësye që dihen; unë e ndjeja këte por nuk mund të flisja për shkak të regjimit.Sot situata ëshë ndryshe dhe unë u bëj thirrje të gjithë nxënësve dhe të rinjëve të Lazaratit që të mësojnë si nxënësit e mi të atëhershëm e kështu të ecin perpara…

Jani Zhako-mësues në pension
-Javën e kaluar me erdhi në shtepi në Dervician drejtori i shkollës se Lazaratit ,Saliu dhe më ftoi teë merja pjesë në këtë festë bashkë me ju. U ndjeva shumë i emocionuar dhe qava.Ne vitin 1957 erdha nga Mursia në Lazarat në klasen e katërt fillore.Këtu gjeta nxënës shumë të mirë emrat e 14 prej të cilëve i mbaj mend edhe sot duke filluar nga kardiologu Islam Buci, Brahim Difo,drejtorin Sali Rabi,Vajza e xha Velos,Raman Boci,Ylli Gerveshi,Haki Hallaci,Gafur Brahimi,Hateme Brahimi,Hito Brahimi, Kalo Kazma, Manxhare Gerveshi, e Haxhua e xha Kadriut-Haxho Kazma. Tre vitet e tjera shërbeva në klasën e parë me 42 nxënës dhe u mësova gjuhën e mëmës së tyre ,gjuhën e bukur shqipe.Më vonë shërbeva në fshatin tim Dervician ku edhe aty ju mësova fëmijve gjuhën e nënës time –gjuhën greke.Por nga Lazarati ruaj kujtime shumë të mira për nxënësit dhe për prindrit e tyre që na donin dhe na respektonin aq shumë, prandaj ndjehem shumë i emocionuar sot pas 50
vjetësh…I uroj shkollës së Lazaratit suksese edhe më të mëdha.

Dasho Gega-ish drejtor i shkollës
Unë ndjehem shumë i gëzuar dhe krenar që jam sot këtu se këtu vihen në pah ato vlera arsimdashëse të këtij komuniteti që në fakt kure nuk u çmua si duhet.Ndjehem krenar se në ato vite kur unë kam qënë drejtues i saj kjo shkollë pati rezultate të shkëloqyera si në mbarevajtjen e mësimit ashtu dhe në konkurset jashtë saj në rang kombëtar.Dua të flas për prinderit lazaratas që jo vetëm nuk na pengonin por na ndihmonin megjithëse në ndonjëherë i rëndonim fëmijët me punë edhe jashtë shkolle.Prinderit lazaratas pak ti respektoje shumë të donin.Kjo shkollë kishte nivel të lartë, kishtë fëmijë të talentuar si Abaz Aliko, Take Trako,Agron Mahmuti, Eduart Aliko, etj. Gjate qënies time si drejtues ishin reth 300 nxënës me mesatare të lartë por që shumë pak shkuan në shkollë të lartë. Nga këta une do te veçoja Abaz Alikon i cili ishte si një sfungjer që thithte çdo gjë.Gjatë karierës time si mësues Abazi mund të radhitet më i miri ndër 5 nxënës më të mirë që mund të kem pasur. Ai në konkursin kombetar me gjithë shkollat e Shqipërise zuri vendin e parë duke mos humbur asnjë pikë, e megjithate vitin e parë nuk ju dha e drejta për të shkuar në shkollë .Këta ishin nxënësit e Lazaratit për të cilët unë ruaj respekt të veçantë…

Roland Bejko-ish nxënës
Do ta nis ku e la fjalen profesor Dashua. Lazarati ka qënë i peresekutuar… Tani kemi realitet tjeter. Rrugët janë të hapura për djemtë e Lazaratit, por ne në Tirane jemi akome pak edhe pse Lazarati është i madh. Ajo që kemi nevojë sot është të mbështesim të mirët, talentet dhe në vend që të bëni shtëpi me tre kate investoni më shumë për kulturën ,peë dijen se kjo i shërben të ardhmes,të dërgojmë sa më shumë djem e vajza në shkollat më prestigjze në Europ e Amerik.Ne duhet të bindim shoqërine shqiptare me kulturën tonë që jemi ndryshe nga sa na gjykojnë. Uneë falenderoj Shoqatën Lazerati që ka bërë një punë shumë të mirë me temat që u referuan dhe të punojmë të gjithë së bashku për të ecur përpara me gjithë shoqërine shqiptare. Krijimi një lobingu të lazaratasve do ndihmonte për të zënë vendin e mrituar në shoqërinë shqiptare…

Dasho Aliko- ish nxënës ,kryetar i komunës
Doja të Falënderoja shoqatën Lazerati për kumtesat shumë të mira që u prezantuan për të njohur historinë e arsimit në Lazarat.Këto nuk janë të vetmet mbasi ne edhe në të ardhmen do të vazhdojmeë të organizojmë aktivitete për të njohur historinë e fshatit tonë.Lazarati ka dy shkolla ;-shkollën “ Baba Rexhepi” dhe shkollën “Muhamet Gjolleshi” . Që nga viti 2003 e deri tani për mirëmbajtjen e tyre janë investuar rreth 60 milion lekë të vjetra nga komuna. Unë gjithashtu nëpërmjet zv.Ministrit të Arsimit Z.Halit Shamata falënderoj Ministrine e Arsimit dhe Qeverinë për kontributin që kanë dhënë për shkollat e Lazaratit. Kështu ajo ka dhënë për ndërtimin e kopshtit 130 milione lekë të vjetra,për shkollën 9-vjeçara Kordhocë 300 milion lekë, për sistemimin e oborrit të shkolles 9- vjecare 70 milion lekë,për laboratorin e informatikës 25 milion lekë dhe sivjet do të bëhet dhe laboratori i bio-kimisë. I kërkoj z.zv ministër që te na mbështese në kërkesat tona për ndërtimin e një palestre si dhe fonde për rikonstruksionin dy shkollave ekzistuese.Duke përfunduar falënderoj gjithe pjesemarësit në këtë simpozium.

Gëzim Sala-Rektor i Universitetit “Eqrem Cabej”
-Unë dua të vë në dukje një aspekt të rendësishëm të ketij fshati me histori të madhe në krah të Gjirokastrës. Theksoj vlerat e të rinjëve të këtij komuniteti si studentë te Universitetit dhe si pedagogë të Universitetit “Eqrem Cabej”. Për afro 40 vjet histori të ketij universiteti për herë të parë ai ka një student me “Medalje të Artë” dhe ky është lazaratas e quhet Arben Gaba.Sivjet ky është pranuar pedagog pranë departamentit të gjuhës angleze.Jam i bindur se si mësimdhënës i ketij universiteti ai do të eci në gjurmët e pedagogëve të meparshëm lazaratas si Eduart Aliko, Abaz Aliko e Gëzim Basha të cilët sot nuk janë më pedagoge mbasi kanë kaluar në detyra të tjera të rëndesishme në administratën shteterore.Edhe një herë ju uroj suksese sepse të gjithë ne sot pamë nje faqe ndryshe të Lazaratit ,pamë Lazaratin e njerzëve të mirë , të ndershëm ,arsimdashës e patriot i ndryshëm nga ajo pamje që shpesh na serviret nga media ,thashethemet dhe zhurmat e kahëve të ndryshme …

Halit Shamata-Zv.Minister i MASH
Unë nuk di ndonjë fshat tjetër në historinë e arsimit botëror kur nje person paguan për 5 muaj pagën e mësueseve të shkollës pa menduar nëse do ti marë apo jo si ka vepruar bashefshatari juaj që u përmend këtu. Kështu që Lazarati i ngjan ndoshta atij Abaz Alikos që në të gjitha garat nuk ka humbur asnje pikë…Lazarati në të gjitha lëvizjet patriotike kulturore,arsimore e demokratike nuk ka humbur asnjë pikë dhe besoj që edhe në të ardhmen nuk do te humbasë asnjë pikeë Kjo është çështje e ndërgjegjes tuaj , e një fshati kaq të njohur në Shqiperi. Unë nuk mendoj sikurse parafolesit që ne sot jemi në një Lazarat ndryshe. Ne jemi sot në Lazaratin e vërtete,Lazarati i njerëzve me zemër të fortë , me kurajo qytetare por edhe me traditë civilizimi. Kjo është ajo që brezat e rinj në sallë dhe jashtë kësaj salle duhet të marrin menteshat e kësaj tradite dhe të ndërtojne të ardhmen e tyre…Arsimi në Lazarat ka mare investime dhe një nga arësyet kryesore ka qënë niveli i lartë i projekteve që ka paraqitur pushteti vendor.Qeveria ashtu si për gjithe Shqipërine edhe për Lazaratin do ti jape prioritet projekteve në fushen e arsimit. Ne do ti kushtojmë rëndësi sidomos ndërtimit të palestrës (si një pallat i vogël sporti) e cila do ti shërbeje jo vetëm shkollës por gjithë të rinjeve të Lazaratit… I uroj suksese akoma me të mëdha shkollës së Lazaratit dhe mireqenie e begati popullit të Lazaratit.

BEKTASHIZMI DHE ROLI I TIJ NE ZHVILLIMIN E ARSIMIT KOMBETAR NE SHQIPERINE JUGORE

Dr. Shyqyri Hysi
Universiteti “E. Çabej” Gjirokastër
3 dhjetor 2008

Besimi fetar bektashian është i lidhur me emrin e themeluesit të tij, Hynqar Haxhi Bektash Veliut. Haxhi Bektashi, lindi në Horasan në vitin 1249 dhe kur ishte 31 vjeç, në vitin 1280 ndërtoi teqenë e parë bektashiane atje ku edhe sot është teqeja e Haxhi Bektashit, e cila shërbeu si kryeqëndër e bektashizmit botëror deri në vitin 1925. Shumë shpejt ky besim i ri u përhap në gjithë Perandorinë Osmane, në Azinë Qëndrore dhe Ballkan.
Bektashizmi, zuri vend përkrah besimeve të tjera fetare edhe në Shqipëri. Faktorët e shtrirjes së këtij besimi në Shqipëri janë:
1) Ardhja në Shqipëri e misionerëve bektashian, Baba Kasëmi në rajonin e Korçës, i cili erdhi në vitin 1378, Baba Jemini, i cili erdhi në Vutrinë të Nasalishtës, Hysen Babai në Konicë. Në këtë kontekst përmendim veçanërisht Sari Salltikun, i cili njihet edhe me emrin Shën Spiridhonit. Meqënëse, dalja në publik me rrobat e klerikut bektashian, përbënte një rrezik serioz, Sari Salltiku për të plotësuar misionin e tij, qarkulloi në trevat tona i veshur me veladonin e prifti, për këtë shkak njihet edhe me emrin e Shën Spiridhonit. Për Sari Salltikun egzistojnë disa legjenda, të cilat më mirë se kudo gjekë, i gjen midis pleqëve të Lazaratit. Të tilla janë:
Kalimi i ngushticës së Korfuzit me harkanë e tij; “Në detë e shtroi harkanë – thote kënga - Në Korfuz doli i gjallë:” Shërimi i disa njerëzve, të cilët kishin vuajtur për një kohë të gjatë nga sëmundje të ndryshme: Kalimi nga një mal në tjetrin etj.
Mendoj se gjurmët e këtij shenjtori, janë edhe në Lazarat në Selgjiken përmbi fshat, se bashku me Resën dhe Mërzimin. Sel, do të thotë fatthenës, kështu quheshin sherbëtorët e Dodonës. Gjike, sepse në atë periudhë ky vend i takonte fisit të gjike që e strehoi shenjtorin(Selgjike = sel +gjike).
2) Faktori i dytë, i cili ndikoi ndjeshëm në përhapjen e bektashizmit ndër shqiptarë, ishte faktori jeniçer. Me repartet e jeniçerve u lidh besimi bekytashian, për ta dëshmuar publikisht këtë, ushtarët jeniçerë mbanin në uniformën e tyre një shenjë të shenjtorit në kapele, mëngën e Haxhi Bektashit.
3) Natyra liberale i besimit bektashian, krahësimisht me besimin mysliman që ofronte pushtimi osman i Shqipërisë, ishte i përshtatshëm për karakterin separatist e krenar të shqiptarit.
4) Luani i Janinës, Ali Pash Tepelena, ishte një ndihmes e veçantë për ngritjen e institucioneve fetare bektashiane dhe përhapjen e këtij besimi.
5) Bektashizmi nuk ishte një besim fetar zyrtar perandorak, madje nga vitit 1826, ai u bë haptas një besim martir dhe opozitar. Klerikët bektashian u lidhën me çështjen kombëtare shqiptare dhe u bënë më të besueshëm në popull. Karakterin kombëtar të bektashizmit dhe bektashinjve e kanë evidentuar disa studiues vendas e të huaj, midis të cilëve përmendim: Hasluck Brige, Grifanova, Klejer, Jaqëes, Delaroka, Kordha, K. Frashëri, Agolli, Meta, Zeqo, Hysi, Delvina, Butka, Spahiu, Myderizi etj.
Përsa i përket kohes së shtrirjes studiuesit dallojnë tre perioda:
a) Perioda e vjetër, e cila fillon në shek. XIV dhe përfundon me ngritjen e teqesë në Fushë Krujë (shek. XVIII).
b) Nga shek. XVIII deri në vitin 1929(Kongresi III bektashian, i cili vendosi Kryegjyshatën Botërore në Tiranë.
c) Nga ligjërimi i komunitetit bektashian(1930) deri në ditët tona.
Baballarët bektashian rreshtohen me nderim midis pionerëve të arsimit në trevën e Gjirokastrës ata janë; Koto Hoxhi, Pandeli e Koço Sotiri, Sami Dalipi, Baba Ahmet Koshtani, Baba Ahmet Turani, Baba Ali Gega, Baba Sali Matohasanoj, Bajo Topulli,Urani Rumbo, Avni Rustemi, Ilia Dilo Sheperi, Thoma Papapano, Nane Panajoti, Theodhor Panajoti Meksi, Shefki Kallajxhiu, Vangjel zhapa, Andrea Konomi etj.
Zhvillimi i arsimit dhe shkrimi shqip, në gjysmë e dytë të shrek. XIX dhe fillim të shek. XX, kishte mbështetjen edhe të klerikëve bektashian të trevës së Gjirokastrës. Në përgjithësi teqet bektashiane ishin qendra për kultivimin e gjuhës shqipe, megjithëse fillimisht me germa arabe. Studjuesi, Stavro Skëndi në veprën e tij; “Zgjimi kombëtar i shqiptarëve”, shkruan; “Bektashinjtë ishin gjithashtu për futjen kontrabandë dhe shpërndarjen e librave në Shqipëri, kafazë të urdhërit bektashi të punësuar në konsullatat e huaja siguronin botime të ndaluara që u dërgoheshin atyre nga jashtë vendit nën mbulesën e paprekshmëris së konsullatave”. Abetaret dhe librat shqip që botoheshin në Bukuresht, Kostancë e Stamboll dërgoheshin në Tripoli dhe prej andej në Vlorë, nga Vlora në Matohasanaj të Tepelenës tek Baba Saliu që e kishte ngritur këtë linjë. Prej andej; një pjesë dërgoheshin në linjën, Koshtan – Frashër – Melçan - Tetovë dhe të tjerat në drejtimin jugor Teqe e Zallit – Melan – Voshtinë – Janinë.
Baballarët e teqeve të Gjirokastrës, ( Zallit, Melanit, Hajdërie dhe teqesë së Mesit), Baba Zenel Gjoksi, Baba Hajdari i Kardhiqit, Baba Ali Elbasani, paguan njerëz dhe sollën nga Bukureshti abetaret e gjuhës shqipe, veprimtari për të cilën sikurse shkruan edhe studjuesja ruse Ana Grifanova edhe u burgosën në Janinë në vitin 1905. Për të mbrojtur klerikët bektashian, lazaratasit bllokuan rrugën që lidhte Gjirokastrën me Janinën. Raportet e konsujve nga Janina në vjeshtën e vitit 1905, njoftonin për këtë protest, kancelarite evropiane. Baba Ahmet Turani ndërtoi me fondet e teqesë, në fshatim Kardhiq të Gjirokastrës, një shkollë të re.Lazarati dhe lazaratasit kanë filluar qysh në fund të shek. XIX të mësonin shkrim e këndim në gjuhën shqipe. Baba Ali Gega i Teqesë së Zallit, ishte kleriku i pari që investoi në këte drejtim.
Në mbrojtje të alfabetit latin miratuar prej Kongresit të Manastirit 1908, dolën hapur klerikët bektashian të cilët kishin edhe mbështetjen e patriotëve gjirokastrit. Gjatë ditëve të zhvillimit të Kongresit të Manastirit(14 – 22 nëntor 1908), klerikët bektashian dhe antarët e klubit “Drita”, në Gjirokastër organizuan një miting në sheshin e qytetit, në të cilin foli edhe Baba Selimi dhe iu dërguan një telegram përgjithë deputetët shqiptar në parlamentin turk, në të cilin theksonin se; “Gjirokastra mbështeste alfabetin latin”. Në vitin 1910, klerikët bektashian nxitën atdhetaret dhe popullin e Gjirokastrës, për të mos pranuar idenë e një alfabeti shqip me germa arabe, i cili duhej të përdorej në shkollat shqipe të trevës së Gjirokastrës e më gjerë. “Pas Korçës - shkruan Stavro Skëndi - pasoi Gjirokastra. Nga 20 shkurti gjer më 5 mars 1910, u zhvillua atje(në Gjirokastër Sh Hysi) një mbledhje e drejtuar nga ulematë me parësinë. Ata deklaruan se alfabeti latin nuk i bënte dëm as fesë as politikës, dhe se ata qenë të vendosur ta mbronin”. Mbështetja pa rezerva dhe me bindje se ky veprim i evidentonte shqiptarët prej fqinjëve lakmitar, që klerikët bektashian i bënë alfabetit latin garantoi ardhmërinë e tij. Kontributi i klerikëve bektashian në fushën e arsimit kombetar ishte edhe në të holla. Shemsho Hajro, sekretari i klubit atdhetaro – kulturor “Drita” kujton: “Baba Selimi dha një shumë të konsiderueshme të hollash për ngritjen e shkollës Liria” në Gjirokastër.
Gjirokastra është një nga të parët treva, që luftoi për të përhapur shkrimin shqip ende pa u çelur shkollat shqipe(1908 - 1910). Së bashku me përkrahjen e çetave patriotike të Çerçiz Topullit e Mihal Gramenos dhe çetave të Kurveleshit e Labërisë, Gjirokastra krijoi klimën e ngrohtë për manushaqet e gjuhës shqipe. Përpjekjet për arsim kombëtar i kushtuan Gjirokastrës me dhjetra djemë të burgosur, internuar e të hlmuar, nga armiqtë e gjuhës shqipe, midis tyre disa myhyb të teqeve bektashiane si Kadri Gjata(Kumbaro) nga Libohova etj.
Klerikët bektashian të Gjirokastrës dhe të Prefekturës së sotme, janë gjithashtu nga mirëbërsit më të spikatur të arsimit, ndër të cilët përmenden me nderim: Baba Kamber Sadiku, Baba Hysen Kardhiqi, Baba Ahmet Turani, Baba Aliu, Baba Selimi i Teqesë së Zallit etj. Klerikët bektashian të ndjekur prej zjarit që ndezi ushtria greke në Luftën e Parë Balkanike lanë institucionet e djegura bektashiane dhe mërguan jashtë atdheut, por edhe atje dhan gjithë pasurinë dhe hartuan projekte për zhvillimin e arsimit kombëtar. Ja si shkruan apostulli i shqiptarizmës, Mid’hat Frashëri për baban e teqes së Kiçokut: “Kur isha i internuar në Rumani në Zall të Prutit, pata ngushëllimin e pikëlluar të kem një shok në fatkeqësi, Baba Kamberin e Kiçokut, qe një njeri i urtë, si gjithë bektashitë, plak i fortë, afro 80 vjeç, plotë projekte dhe shpresë, shumica e të cilave ishin për arsimin”. Le të shpresojmë se; dritë e diturisë qe shpëtoi Shqipërinë prej thonjëve të asimilimit në fund të shek. XIX dhe fillim të shek. XX edhe sot, përpara do na shpjerë.

Tema: Roli dhe kontributi i shkollës në komunitetin lazaratas e më gjerë.

Hapja e shkollës së parë shqipe në Lazarat ishte evenimenti më i rëndësishëm në jetën e këtij komuniteti,ishe rilindje e ringjallje,rruga e vetme që të çon drejt qytetërimit dhe emancipimit. Në këtë përvjetor të lartësuar në vijme përmes sakrificash e pengesash të panumerta nga rregjimet obskurantiste ëcilat nuk lejonin që populli të mësonte,të kulturohej e të zhvillohej me gjuhën e vet. Hapja e shkollës është rezultat i kërkesave dhe perpjekjeve të vazhdueshme të komunitetit lazaratas,i cili e ndjente si nevojë urgjente shkollimin e fëmijëve të tyre. Përpara hapjes zyrtare të shkollës institucionet fetare shërbyen si qendra të përhapjes e propagandimit të mësimit shqip. Klerikët fetarë krahas detyrave të tyre u bënë promotorë të rilindjes intelektuale duke punuar me moton”Pa gjuhë nuk ka atdhe dhe pa atdhe nuk ka fe”.që në fillimet e saj do të binte në sy dëshira dhe vullneti për të vazhduar shkollën shume nxënës. Disa prej të cilëve si Brahim Brahimi, Iliaz Bobaj, Ago Rabi bashkë me shumë patriotë të tjerë do të shkëlqenin në gjerdanin e artë të krenarisë kombëtare përtej Atlantikut. Iliaz Bobi do të ngelet një figurë e spikatur e lëvizjes patriotike në gjirin e shoqërise”Vatra”krahas Fan Nolit, Sotir Pecit, M.Gramenos,Sevasti e Parashqevi Qiriazit. Iliaz Bobaj,ky intelektual elegant do te vihej shpejt në qendër të luftës në shërbim të mëmëdheut si publicist,mësues dhe veprimtar shoqëror. Idete dhe mendimet progresiste të Iliazit do të pasqyroheshin në revistat e kohës “Përparimi” dhe “Emigranti”. Më 1917 militoi si oficer i ushtrisë amerikane ku spikat karakteri ë nje burri shumedimensionalësh. Ago Rabi një figurë tjeter e spikatur lazaratase. Anëtar i shoqërise “Vatra”, gazetar i gazetës “Dielli”,njeriu që në themel të punës së tij shpalosi gjithë figurën intelektuale,kulmi i të cilës është firmosja e promemorjes drejtuar presidentit të Amerikes Willson ku kërkon në emër të partive politike shqiptare (bashkëfirmetare me Kristo Dakon ,Rexhep Demi Filatin dhe Ago Rakip Lazarati ) që Willson të përfaqsojë Shqiperinë në Konferencën e Paqes për mbrojtjen e tërësisë së saj territoriale . Brahim Brahimi, anëtar dhe drejtues në shoqerinë “Vatra”, veprimtar i shquar shoqeror,luftëtar i çështjes kombëtare. Në gjurmët e këtyre intelektualeve e petriotëve të shquar do te ecnin të tjerë djem lazaratas. Gjimnazi “Asim Zeneli”ë ka te memorizuar emrat e Sadik Bocit e të Muhedin Krishtit,ku i pari S.Boci do të shkonte për studime e më von atashe ushtarak në B.S (veçedetyrave të larta që mbajti në pushtetin e kohës) ; kurse Muhedini,Ismail Gaba e Hetem Aliko do të ishin studentët e parë që do të kapercenin Adriatikun e do të studionin në universitetin e Barit,në Itali. Edhe sot edhe pse s’jetojnë më,mbahen mend për aftesitë e tyre intelektuale,shkallën e lartë të kulturës,konceptin perëndimor të jetës. Ata nuk u lejuan të jepnin ç’kishin mësuar për shkaqe që dihen. Ne vitet 30-40 do të binte në sy karakteri inteligjent i studentit të shkelqyer të Harri Fullc-it, inxhinierit pasionant M.Gjolleshi projektuesit të shkollës “Baba Rexhepi” dhe shume veprave të tjera nëpër Shqipëri. Po kështu Hysni Pollo nxënës shëmbullor i shkollës tregëtare në Vlorë,i cili për rezultate të larta mori bursë shtesë kualifikimi për në Itali. Duke ndjerë rrezikun komunist u përfshi në forcat e djathta duke marë edhe gradën komisar,ku u shqua për forcën e fjalës,sjelljen korrekte,humanizmin dhe vizionin për të ardhmen. Në vitet e mëvonshme do të shquheshin edhe Isuf Bobi, Bilush e Bilal Nuri,Mufit Brahimi,të cilët kudo që kanë punuar e jetuar kanë rrezatuar kulturë e nivel të lartë profesional,kanë lnë gjurmë tek bashkëpuntoret e tyre duke i dhënë një emër të nderuar Lazaratit. Pas vendosjes se rregjimit komunist për femijët lazaratas lufta e klasave do të ishte e pamëshirshme.
Edhe pse nga viti në vit numri i nxënësve të talentuar rritej ishin të rrallë ata që mund të kalonin barierën absurde të biografisë ,e cila kur ishte fjala për femijtë lazaratas shikohej me lup. Do të mbeten të paharruara fjalet e Reit Gabës që vuajti si ai kalvaret e diktaturës në burgje e internime,dhënë në një intervisteë në gazetën “Lazerati” se të vetmin merak e peng ka djalin e tij të talentuar Balilin,të cilit nuk ë dhanë as shkollë të mesme. Si Balili u privuan nga e drejta e shkollimit dhjetra e dhjetra të tjerë që sot do të ishin një pasuri e madhe intelektuale,nder e dobi kombëtare. Shume ëndra u këputën e mbetën përgjysëm, u venitën fushave të Gjirokastrës e maleve të Dropullit. Pavaresisht nga kjo ne besojmë në ringjalljen tonë. Ne vleresojmë e nderojmë sot të gjithë ata nxënës e nxënëse që ishin krenari e shkollës në vite që mbeten shëmbuj e pikë referimi për të gjithë brezat si Enver Mahmuti,Hasan Kazma,Selman Brahimi,Turabi Brahimi,Shyqe Skëndi,Ajet Mahmuti,Haxhi Gaba,Shpresa Brahimi e dhjetra e dhjetra të tjerë të cilët do të rruhen gjatë në memorien tonë kolektive. Gjate viteve 55-90,230 nxënës lazaratas kan mbaruar shkollën me rezultate të shkëlqyera, sikur gjysma e tyre të kishte vazhduar shkollën e lartë ne do te ishim në të tjera lartësi e do të kishim të tjera synime. Sot në diten e përkujtimit të shkolles së parë shqipe, përulemi me respekt përpara gjithë mësuesve tanë që dhanë gjithcka për të mësuar dhe edukuar fëmijet lazaratas,disa prej te cilëve kemi nderin t’i kemi sot midis nesh. Në vitet 60-70 nje brez tjetër të shkolluarish do të plotësonin bindshëm kurorën e inteligjencës lazaratase. Mjeket Hodo Çelo e Islam Buci shume shpejt me aftësitë e tyre profesionale dhe kulturën e gjerë në fushën e mjekesise dhe menazhimit duke u specializuar në fushen e kardiologjisë dhe të endrokrinologjisë do të bëheshin shefa të pavioneve përkatëse,Hodua edhe drejtor spitali , me punen dhe shembullin e tyre brenda e jashtë rrethit dhanë mesazhin e qartë të maturisë intelektuale duke përçuar vlerat më të mira të karakterit lazaratas. Në vitet e mëvonshme shkolla e Lazaratit mori fizionominë e një institucioni të përparuar ku me punën e mësuesve të apasionuar, nxenesit cilesor u shumëfishuan dhe kërkesat për shkollë erdhën gjithnjë në rritje. Edhe pse veshtirësite ekonomike ishin të shumta, shumë djem e vajza vazhduan shkollën e mesme në Gjirokaster,Libohove,Dervican,Delvine,Tirane etj. Një brez i tërë mësuesish si Njazi Mahmuti,Arif Ahmeti,Sherif Krishti,Beqo Mamo,Sali Rabi,Muharrem Pollo,Fatmir Bilbili,Hito Brahim,Sadedin Gerveshi,Hava Brahimi,Bukurie Boci,Saliko Brahimi,Zija Basha,Memo Buci etj i dhanë shtytje përpara punës pedagogjike-shkencore në shkollë dukë ecur në gjurmet e mësuesve të tyre të nderuar. Shume prej tyre punuan jashte fshatit e jashte rrethit si Fatmir Bilbili në Shtëpëz, M. Pollo në Golem,Muzafer Aliko në Suhe, Balil Gjini në Berat,Astrit Proko në Skrapar,Sadedin Gerveshi në Berat,Sadik Gaba e Vahit Brahimi në Tepelene etj,ku secili veç e veç e të gjithë bashkë kanë fituar respektin e mirënjohjen e të gjithë atyre me të cilët kanë punuar. Nuk ka vend të republikes ku nuk ka shkelur këmba e intelektualit lazaratas ,nuk ka vesh të mos ketë dëgjuar fjalë të mira për ta e nuk ka gojë që të mos ketë folur me respekt . Që nga Kukësi i Halil Hallacit,Kruja e Islam Bucit,Berati i Balil Gjinit apo Skrapari i Astrit Prokos vijnë mesazhe respekti ,mirenjohje e malli.Që nga Amerika e largët do të vinte në Mikrofonin e Alfons Gurashit tek Radio Tirana fryma e ngrohtë e Balil Gjinit nëpërmjet zërit të një gruaje nga Rehova e Beratit, ish nxënse e tij e klasës parë:dëshiroj të përshëndes mësuesin tim Balil Gjini nga Lazarati icili me fjalën na ngrohte zemrën ,kurse me frymën na ngrohte duart.
Në tërësine e punës së vetë shkolla ndikoi bindshem në emancipimin dhe zhvillimin kulturor të komunitetit,ne koncepte të reja për jetën,në përmbysjen e mentaliteteve të vjetra dhe formesimin e një shoqërie progresiste ku arsimi u ndje si nje nevojë kryesore pa te cilin nuk mund të ecje përpara.Sot 80% e prindërve të nxënësve të sistemit parauniversitar janë me shkollë të mesme.Ky eshte një start i garantuar që do ta shtyjë përpara dhe s’do ta shuaj etjen tonë për dije. Shkollat e mesme profesionale si veterineri,gjeologji,bujqësore,ndërtimi,mekanike etj kanë qënë synimi kryesor i të rinjve tanë. Shëmbullin e Mahmut Alikos,që edhe pse nuk e kishte shkollën e lartë,me kurset e specializimet që kishte kryer ishte bër specialist i pakundërshtueshëm dhe shpesh konsulent i domosdodhëm i kolegëve të tij,e të Ali Llagaturës i cili për disa vjet rresht punoi si kryeveteriner i rrethit të Fierit,Lame Hallacit, Brahim Kazmes,Memo Kazmës, do ta pasonin veterinerët e lartë Halim Aliko, Limoz Gjolleshi e Bahir Basha dhe zooteknikët Islam Buzheri e Shqiponja Mahmuti. Pas Isuf Bobaj e Bilush Nurit,të cilët merituan e justifikuan detyra të larta në ushtri në gjurmët e tyre ecën Sehit e Saliko Mamo,Take e Bezhan Trako,Agron Gaba dhe Fatri Brahimi etj. . Shembullin e Bilal Nurit teknikut gjeolog ,i cili u shqua për korrrektesi e profesionalizëm të lartë,Halil Hallaçi do të linte emër në hartën gjeologjike shqiptare,duke kryer detyra të rëndësishme shteterore. Në këtë fushë do të vazhdonte studimet edhe Rapo Gjini,i cili në të gjitha ciklet e shkollimit të tij ka njohur vetëm vleresimin “shkelqyeshëm”.Kurse Dashamir Derxho,Paqesor Aliko,Rita Nuri bashkë me Alket Hallaçin e Esat Rabin do te ishin kuadrot e të vetmes shkollë kombetare Gjeologji-Miniera,ku për 10vjet rresht ka qënë n/drejtor i saj Pertef Gaba që ashtu si Gafur Brahimi i cili i dha emër e famë kombëtare bujqesores së Delvinës. Në fushën e mjekesisë do te diplomoheshin mjeku Xhelo Brahimi,Trim Bilbili,Bledi Çelo e stomatologu Nimet Skendi si dhe infermieret-mami Merquze Krishti,Sirma Bejko,Fatime Gerveshi. Harta e profesioneve është e gjerë. Në fushën e ndërtimit spikat tekniku i mesëm Rami Bejko,i cili nga kjo shkollë si një nga nxenesit më të dalluar të Shqipërise do të dekorohej përpara udheheqjes së asaj kohe. Me punën e tij meritoi detyra të rëndësishme në veprat nacionale si Laç,Elbasan,Bulqizë etj.Një nderim i veçante u shkon në këtë përvjetor bijve lazaratas Eduart Aliko,Abaz Aliko,Halil Hallaci,Hodo Cela që me titujt dhe gradat shkencore që kanë fituar janë,poashtu Beqo Mamo si përkthyes i një gjuhe të veçant(kinesçe),Dezdemona Gaba juriste nw parlamentin shqiptar, duke bërë përçues të denjë të dijeve shkencore në fushat që përfaqesojnë duke u bere shëmbull i qarti i rrugës nga duhet të kalojmë e synimeve që duhet të arrijmë. Pas viteve 90 e sidomos në 5-vjeçarin e fundit tendenca është për shkolla e specialitete elitare,kështu djemtë dhe vajzat tona guxojnë në informatikë,arkitekturë,mjekesi,ekonomi,inxhinieri-elektrike,inxhinieri-ndertimi,stomatologji krahas juridikut,degëve të mësuesisë apo gjuhëve të huaja. Kapacitetet janë për të arritur në majat e dijes me shpresë që të ndiqet shembulli i Arben Gabes,ë cili mbaroi me medalje ari dhe sot është pedagog në Universitetin “E.Cabej”,Roland Bejkos dhe gëzim Basha ish pedagog i Universitetit E.Çabej. Duhet të krijojmë edhe ne një ishull lazaratas me performancë intelektuale në mes të Tiranës që kur të trokasim në dyert e institucioneve të larta shtetërore apo private,të gjejmë brenda djemtë,vajzat,nipërit e mbesat tona. Brezi i ri e ka shëmbullin që duhet të ndjekim. Berthama është krijuar,Halili,Abazi,Gafuri janë pjesa e elitës intelektuale kombëtare në institucione të rëndësishme shtetërore,pas i ndjek Gentian Gaba,specialist i lartë i informatikës në Drejtorinë e Përgjithshme të Tatimeve në Tiranë,Petrit Pollo inxhinier ndërtimi në Aluizëm,. Ne më të moshuarit bëmë të pamundurën për të zënë një vend të merituar në piramidën e inteligjencës shqiptare por gjithnjë ishim të paragjykuar e të përjashtuar. U takon pasardhësve tanë që të shfrytëzojnë të gjitha hapësirat qeë në pervjetore të tjerë këtu tek shkolla -meme të vijnë e te përulen profesore,doktore,akademikë,politikanë e deputetë. Ne përshëndesim e inkurajojmë djemtë e vajzat tona që kanë mbaruar apo vazhdojnë shkollat në vende të ndryshme në Greqi,Kanada,Amerikë,Gjermani,Itali etj si Lulëzim Gërveshi,Diana Hallaçi,Elona Çelo,Sopot Gjini,Omers Bejko , Muhedin Krishti,Redjan Basha etj. Verejme që kemi akoma fusha pak të shkelura si në deget e artit e botes së sportit dhe krijimtarisë letrare,kështu kontributi i poeteve Iliaz Bobi e Balil Gjini me gjithe vlerat e krijimtarisë së tyre, të pasohen nga talentet letrare të shume nxënësve të cilët duhet të guxojnë për të daleë me vëllime poetike. Nga natyra lazaratasi ka një ndjesi të hollë,ne kemi sot mjeshtra të punës në dru ,allçi e gurë si Hasan Bejko,Xhemali Boci, Teki Dalani,Drini Difo,Loni Toti,Emin Bejko etj,por edhe këngëtar me të ardhme si Muhamet Brahimi,apo teërinj që ndjekin stërvitjet në futboll si Klodian Brahimi,Kadri Kazma,Ergest Skëndi etj. Le të shpresojmë që dhjetra fëmijë që vazhdojnë kurse informatike apo gjuhe të huaja etj,nesër do ti mbulojnë edhe keto fusha. Sado lart të ngjitemi syte le ti kthejmë pas tek kjo shkolle e cila është shtëpia jonë e përbashkët,që ruan brenda saj zërat,ëndrat,dëshirat dhe emocionet e secilit prej nesh. Ne besojmë se kjo çerdhe e mesimit dhe edukimit do të rije gjithnjë zgjuar duke pritur e përcjellë breza të tjerë të rinjsh e të rejash,që me kontributin e tyre që do të japin në tërë fushat e veprimtarisë ekonomiko-shoqerore,do ti risin asaj nderin,lavdine dhe krenarinë.

PERGATITI
Pertef Gaba
Njazi Mahmuti

NJE QIND VJET ARSIM SHQIP NE LAZARAT

Sot është një ndër ditët më të ndritura në historinë e Lazaratit, ditë në të cilën ne nderojmë dhe përulemi para atyre burrave që me përpjekjet e tyre bënë që Lazarati të ishte ndër te parët së bashku me qytetin e Gjirokastrës dhe Libohovës në mësimin dhe mbrojtjen e gjuhës shqipe.

Lufta dhe përpjekjet e Lazaratasve për arsim , dije dhe dituri kanë qënë të jashtzakonshme . Duke ju referuar fakteve gojore dhe të shkruara konstatojmë se Lazaratasit kanë qënë arsimdashës pamvarsisht kushteve të veshtira dhe reprezaljeve të rregjimeve të kohës ; duke shfrytezuar të gjitha mundësite dhe rrethanat
Sot është në këmbë por me rezik shëmbje KULLA e BOCE , me vlera të jashtzakonshme nga ana arkitekturore por edhe nga ana historike sepse kjo kullë ka shërbyer si shkolla me e vjetër e fshatit ; mendohet të ketë qënë shkollë para viteve 1734 . Ka mbetur gojë me gojë që kjo kullë ka qënë shkollë. Ne favor të këtij fakti flet kënga Lazaratase .

Moj kulla qereç bina
Ty fshati bërë të ka
Fshati mynasip e gjen
Të të bëjë mejtep për djem

(mejtep – turqisht shkollë )
Ka dhe gojdhana e vjersha që tregojnë se në këtë shkollë mësohej shqip me shkronja latine . Një moter i shkruan së motrës në Kalabri ku kishte emigruar nga Lazarati e kishte shkuar tek arbereshët , ku tregon islamizimin e fshatit :
Te marsha të keqen
Tu bëfsha kurban
Na hoqën pashkën
Na prunë bajram
Na hoqën të diel
Na prunë te xhuman.

Në shekullin e XVIII – XIX qeveria Turke ushtroi një presion të madh për mos përhapjen e gjuhës shqipe ;keshtu më 31 Maj 1779 Sulltan Abdyl Hamiti i II-të nxori ligjin në të cilin merej në mbrojtje nga ana e Turqisë kultura dhe gjuha Greke dhe se duhej luftuar gjuha shqipe , fëmijët e myslimanëve duhej të shkonin në shkollën e xhamisë ku mësohej turqisht, ndërsa fëmijët e të krishterë duhej të mesonin greqisht .
Në këto rethana të krijuara patriotet shqiptar të rilindjes kombëtare që organizuan ‘’Lidhjen e Prizerenit ,u përpoqën dhe brenda një kohe të shkurtër botuan 4 gramatika me alfabete të ndryshme për mësimin dhe përhapjen e gjuhës shqipe . Duke pare këtë realitet kisha Greke leshonte mallkime mbi gjuhën Shqipe , ndërsa qeveria turke ndalonte që në dogana të futeshin libra Shqip .
Të ndodhur para këtij fakti dhe dëshira që kishin për të mësuar disa djem nga Lazarati si Vahit Hiri , Lato Koli , Ali Aliko , Hamit Derxho , Ago Rabi , Hasan Jupi etj. shkuan në Dervician për të mësuar .
Por lufta e shqiptarve për arsim e dituri vazhdonte . Vatra të rëndësishme të përhapjes së gjuhës shqipe u bënë Teqetë Bektashiane në jugun e Shqiperisë . Në këtë kuadër edhe Teqeja e Zallit si një ndër teqetë më të medha në Jug të Shqipërise u bë vatra ku mësohej dhe përhapej gjuha Shqipe. Nga të dhënat e mara nga pleqtë dhe gjyshrit tanë konstatohet se një pjesë e Lazaratasve dinin të shkruanin në gjuhën shqipe para Kongresit të Manastirit.
Një gurë varri i gjetur në Lazarat në vitin 1973 që i përkiste dajkos së Zeqo Jupit mbante mbishkrimin në Tturqisht dhe shqip “”këtu është varosur Mirteza Qirko Varfaj vdekur në 1902 ,, .
Duke parë rolin e Teqese së Zallit në perhapjen e gjuhës Shqipe xhandarmeria Turke e Janines në vitin 1904 organizon bastisjen e teqesë por Sekretari i Prefektures Nexhip Aliu që kishte marë vesh për këtë operacion që do te organizohej, njoftoi në teqe fshehurazi dhe kjo e fundit natën i largoi librat dhe i strehoi në Lazarat ; kështu që Lazarati u bë jo vetëm strehues i librave shqip por edhe mbrojtes i tyre .
Nga të dhënat gojore të marë nga pleqtë e fshatit si Ali Aliko etj, tregojne se çeta e Çerçiz Topullit në vitin 1905 është strehuar për 15 ditë ne stanin e Alike dhe Bejke në Sopot . Mihal Grameno pjestar i kësaj çete gjatë kësaj kohe j’u ka mësuar djemve të Lazaratit gërmat e gjuhës Shqipe me abetaren e Stambollit si dhe u ka lënë disa libra midis tyre Qerbelanë e Naimit .
Në Korik të vitit 1908 qeveria e Xhon Turke shpalli lejimin e hapjes së shkollës shqipe Po në këtë vit, patriotet Gjirokastrit që hapën shkollen Drita ,, ; me kërkesën e burave të Lazaratit dërguan në Lazarat mësuesin atdhetar Asaf Voshtina i cili nxënësve që mesonin turqisht në mejtepin e fshatit , tani filloi tu mësonte shqip sidomos mbasdite . Ky mësues flinte në një dhomë të xhamisë ku fshatarët e mbanin me veshje dhe ushqime duke e bërë me radhë sipas familjeve . Në këtë shkollë që ka filluar në Nentor 1908 kanë mësuar të shkruajnë shqip disa nga bashkfshatarët tanë si Çelo Gjolleshi , Mestan Koçiu , Ali Mahmuti , Serjan Ahmeti , Riza Skëndi etj .
E tmeruar nga përhapja që mori mësimi shqip në te gjitha trevat Sqiptare qeveria Turke në vitin 1909 nxori Fermanin në të cilin ndalonte zhvillimin e mësimit të gjuhës shqipe në të gjithë teritorin e Shqiperise ; megjithkëtë në Lazarat vazhdoi të mësohej shqip në menyre të fshehtë gjer në Marsin e vitit 1913 kur Gjirokastra u pushtua nga forcat Greke . Prej vitit 1913 gjer në vitin 1915 forcat greke nuk lejuanmësimin e gjuhes Shqipe .
Në Tetor 1915 me largimin e forcave Greke, patriotet Shqiptar dhe pleqësia e Lazaratit rihapën shkollën e fshatit tani e tëra në gjuhën shqipe duke bërë dhe një orë italisht me mësues Tahir Bozgo nga Gjirokastra dhe mësues të italishtes arbereshin Sinjor Tozeli ku për të shkruar përdornin pllakat e grafitit dhe në fillim të vitit 1916 erdhën librat dhe fletoret e para për fëmijët . Po në vitin 1916 filluan të vinin edhe vajza në shkollë . Vetë ato me gojën e tyre tregonin për shoqet e klasës si Rasie Birbili , Mamude Krishti , Barie Gerveshi , Rabi Ahmeti , Lale Buzheri , Tajbe Derxho , Salo Gjini etj. , ndërsa nga djemte ishin Kasem Buzheri , Tafil Meci , Bexho Meci etj . ku mësohej matematikë , shkrim e folklore .
Kjo shkollë fillestare në gjuhën shqipe edhe me ikjen e Italianëve vazhdoi të funksiononte por jo rregullisht për arsye financiare dhe mungese mësuesi . Në vitin 1920 me bërjen e kongresit të Lushnjës dhe qeverisë Shqiptare shkolla filloi të normalizohej gradualisht . Po në këtë vit shkolla fillore e Lazaratit nisi në shkollën qytetëse të Gjirokastrës dhe nxënësit e parë janë : Muhedin Kreishti , Levzat Buci , Ismail Gaba , Rustem Skenderi, Sadik Boci, Kalem Derxho, Muhamet Gjolleshi , Velit Basha etj. shumë prej ketyre vazhduan edhe liceun po në Gjirokastër .
Në fillim te viteve 1930 – 40 numri i nxënesve u rit shumë dhe dy klasat e mejtepit nuk mund të përballonin dot , prandaj u bë domosdoshmeri ndërtimi i shkollës ‘’Baba Rexhepi ,, .
Nga dokumentat e gjetura në Arkivin e Shtetit gjer në vitin 1940 kanë punuar si mësues në Lazarat Z. Tahir Bozgo , Servet Zazo , Ahmet Idrizi , Mihal Peshkëzia , Eqerem Kallfa , Haki Kalo , Mufit e Fotini Jupi kontributin e të cilëve për arsimin shqip në Lazarat kujtohen me nderim e respekt nga të gjithë .
Me pushtimin fashist si dhe luftës Italo – Greke bëri që në Tetor 1940 shkolla ndërpreu aktivitetin dhe filloi përsëri në prill të vitit 1941 . Është për tu përmendur një fakt sa i guximshëm edhe patriotic ku në Tetor 1942 nxënësit e shkollës djem dhe vajza si Turabi Basha , Skendo Skendi , Paqyze Gjolleshi Fato Gaba , Hava Krishti , Maliq Basha etj. hoqën nga ballkoni dhe e grisën flamurin Italian fshehurazi sipas porosisë së dhënë nga mësuesi atdhetar Ahmet Idrizi dhe kënduan kengen : ‘’ O flamur të mbuloi zia , që kur erdhi Italia . Shumë ish nxënës të mësues Ahmet Idrizit kujtojnë me dhimbje fatin e tij tragjik kur dora komuniste e pushkaton mu para shtëpise së tij më 1943 . Ky martir i shërbeu shkollës kombëtare për 28 vjet .
Me pushtimin gjerman 1943 vazhdimi normal i shkollës bëhet i pa sigurt gjer në prill 1945 ku shkolla e fshatit tonë hapi përsëri dyert me një numer të madh nxënësish për arsye të mos funksionimit të shkollës për dy vjet me drejtor Vehap Muçon si dhe mësuese Hatixhe Kurti e Zurdi Fetahu me kurse pedagogjike . Në vitet në vijim erdhën mësues si Tolo Fidhi që kishte mbaruar normalen e Elbasanit si dhe Muntaz Peshkepia e Flamur Hoxha .
Në vitin 1950 drejton shkollen Osman Karalli dhe mësues qenë Nexhmi Çuni e Pandeli Shkokota të dy nga Libohova si dhe dy mësuese Aliqi Kavo e Nalo Gega . Në Nentor 1951 drejtor bëhet Galip Sinojmeri , ku bëhej mësim para dite dhe mbasdite .
I pari mësues nga fshati ynë ishte Hetm Aliko jo me arsim pedagogjik por i aftë nga ana praktike dhe metodike i cili filloi punë ne Janar 1952 ku para dite punonte me klasën e parë dhe mbasdite shkonte nëpër shtëpi për të luftuar analfabetizmin ; detyrë të cilën e krëu gjer në vitin 1956 duke u trasferuar në një punë tjetr .
Po në këtë vit numri i nxënësve i kaloi te 100 si dhe mësuesit ishin me kurse pedagogjike , por kjo gjëndje u kaperxye duke sjellë Drejtor shkolle Vangjel Nasto me shkollen normale si dhe mësues me pëdagogjike Ylbere Mezini e Pandeli Çavo .
Evenimenti më i rëndësishëm gjat kësaj periudhe ishte hapja e klasës se 5 –të në vitin 1952 - 53 në ciklin e lartë 7 – vjeçar me mësues Çelo Kalo e Mehmet Kokalari si dhe çdo klasë në fillore kishte mësuesin e vet . Në vitin 1954 – 55 vjen mësuesi i parë me institut 2 –vjeçar për Bio – Kimi, Dalip Jupi i cili një vit më von do të bëhej edhe drejtor shkolle të cilën do ta drejtonte gjer në vitin 1962 ; po në vitin 1960 – 61 fillon punë si mësues në Lazarat me arsim pedagogjik Muzafer Aliko .
Në vitin 1972 – 73 u diplomuan edhe mësueset e para si Hava Boci e Fatime Dalani të pasuara nga Arta Rabi e Bukuri Boci etj. Në këtë periudhë cikli i lartë i shkollës tetvjeçare ishte i kompletuar me arsimtarë me arsim përkatës .
Në vitet 1980 numri i nxënësve ariti në 613 duke punuar me turne ; 15 klasa para dite dhe 9 klasa mbas dite ( fillorja ) si dhe me një fuqi mësimore prej 30 mësuesish .
Nga dëshira e madhe që kishin për tu arsimuar shumë nxënës e nxëëse shkonin në shkollat e mesme si në Gjirokastër , Libohove , Dervician , Delvine Nivan etj . Komuniteti i Lazaratit kishte ngritur disa her zërin për ndërtimin dhe hapjen e njeë shkolle të mesme por kjo u bë realitet vetëm në vitin 1988 e cila vazhdon edhe sot por jo me profil bujqesor por e përgjithëshme .
Ne vitet 1990 – 92 kur filloi tranzicioni njerëz të pa përgjegjshem e pervers tentuan te dhunonin shkollën por barikada që i bënë mësuesit e veçanrisht mësues Muzafer Aliko dhe Zija Basha të cilët me sherqe flinin me radhë në shkollë. Për ngjarjet e dhimbëshme të vitit 1997 është për tu përmendur fakti se kur në të gjithë Shqipërinë u mbyllën shkollat për disa muaj në Lazarat u mbyll vetëm një muaj si dhe mësuesit nuk u lanë asnjë muaj pa rrogë në sajë të bashkpunimit të komunës me bisnesmenin fisnik Artan Gaba i cili vuri në dispozicion të ardhurat e tij për rogat e arsimtarve gjersa të funksiononte shteti . Ky akt fisnik dhe i madhërishem tregon se sa dëshironte ky i ri që shkolla të mos mbyllej .
Nga viti 1955 gjer në vitin 1972 nga shkolla e Lazaratit kane mbaruar 311 nxënës ; ndërsa nga viti 1972 gjer në vitin 2008 kanë mbaruar shkollën 8 – vjeçare 2543 nxënës .
Nga viti 1988 e gjer në vitin 2008 kanë mbaruar shkollën e mesme Muhamet Gjolleshi , ndërsa sot numri i mësuesve që punojnë në shkollën e Lazaratit është 38
Ndër dhe respekt për të gjithë drejtorët që drejtuan shkollen e Lazaratit por veçanrisht për të ndjerët Dalip Jupi e Siri Bozgo si dhe z. Dasho Gega e Braho Isaraj të cilët me dije kulturë e profesionalizëm drejtuan këtë shkolle pa përjashtuar drejtoret që kanë qëne nga fshati tonë ..
Të njëjtin respekt e nder për të gjithë ata mësues që me përkushtim e sakrifica , me dorën e tyre të ngrohtë , e qortimet dashamirëse mesuan dhe edukuan me dhjetra breza si Mehmet e Fadil Kokolari , Nefo Kale , Kristo Laboviti , Kolo Vito, Jani Zhako,
Spiro Naka ,Rakip Topulli, Tatjana Xheja , Leonidha Kaci , Yzeir Poshi , Parashqevi Flenxuri , Sido Ponde , Vasilika Shtaka , Eli Kuci , Vojsava Hasko , Agetina Bozgo , Liri Kore etj. si dhe të gjithë mësuesit Lazaratas .

Përgatitën
Hito Brahimi
Zija Basha
Muzafer Aliko

GAZETA LAZERATI Nr 19
Të mbam gjallë gjuhën , artin dhe kulturën tonë që të paret na i lanë amanet.
(Jemi para festivalit folklorik kombëtar që zhvillohet vitin që vjen)
Kënga ,vallja,fyelli e jongari si një element shumë i rëndësishëm i kulturës popullore Lazaratase kanë qënë bashkëudhëtare gjat gjithë historisë së egzistencës së tij,
Në lazaratin tonë të shtrënjtë , për të përsëritur kushtrimet e dhëna në shekuj, për të vazhduar traditat brez pas brezi asnjëherë nuk e lanë këngën e vallen sado të rëndë ta kishin brengën.
Duke mos qënë specialist i kësaj fushe ,nuk marr përsipër të bëj analizën e folklorit ,por ama e kam obligim të evidentoj vlerat e individëve dhe grupeve që na kanë përfaqësuar dhe na përfaqësojnë në festivalet folklorike.
Për të parë se sa të gjalla qëndrojnë këto tradita në brezin e ri, se sa të interesuar ishin ata për këngët polifonike, dhe se sa dinin ti këndonin ato : bashkë me mësuese Lizën bëmë një testim.
Me keqardhje konstatuam se shumë pakë nxënës dinin të këndonin nga shkolla 8 vjeçare, na befasuan me zërin e tyre brilant Aurel Buci,Novruz Çelo ;për valle RustoSkëndi,Mirteza Trako e Serjan Llagatura . Nga shkolla e mesme këndonin bukur Melqez Pollo,Nafiz Malo,Bexho Meçi,Jonuz Gjyli ,këta sot përfaqësojnë grupin e të rinjëve.Për instrumentat sidomos në fyell dhe longer dalloheshin Armand Kazma , Bledar Ahmeti,Erlind Kazma e Viron Difo.Megjithatë këta janë shumë pak për një shkollë që ka rreth 600 nxënës ,kur nga Lazarati kanë dalë në konkurime nëpër festivale mbi 20 grupe duke gërshetuar gjith brezat.
Duke mbuluar në kshillin e Qarkut kulturën dhe sportet kam konstatuar se shumë grupe të Qarkut kanë disqet e tyre ,të tjerë grupe kanë hedhur këngët e tyre në internet,gjë që nuk ka ndodhur me grupet e Lazaratit.Në Qark ka grupe valltarësh me fëmijë si ai i fëmijëve të Kalivaçit,Asim Zenelit.
Përfaqësuesit e denj të hershëm të këngës e valles lazaratase si Ahmet Dalani,Selim e Besim Halaçi në këngën “O bir Muço Turani”;Myrteza Trako me këngën “Pse s’ lufton e shkreta Vlorë”;Teno Brahimi me këngën “Digje shaminë e beqarit”; Mustafa Ahmeti” Bëje dru në Përcëllimë” e tek valltarët virtuoz Hasan Jupi,Ali Beluli,Bako Skëndi e Zilik Derxho i cili kërcente me gotë në kokë etj.gjersa vjen një brez tjetër këngëtarësh si Jaho Boci, me zërin si shpellë që jehon nga Gryka e Sopotit, Rakip Difo ,Bajo Skënduli,Bajo Skënduli (babaj Hadër Skëndulit) dhe shumë të tjerë që janë dhe grupi i parë i Lazaratit.Të shikoje ata burra me mustaqe,thatim e muskulor, që në vështrimin e tyre pasqyrohej krenaria, burrëria e qëndresa . Po në këtë brez spikaten valltar si Skëndo Jupi, Abaz Rabi, e Zenel Brahimi që me vallen e “Osman Takes” , “Korrake zeza Korrake”,në dasëm fejesa, festa fetare me elegancën e tyre të magjepsnin.Rreth viteve 60 grupi që mori pjesë në festivalet rajonale dhe kombëtare ishte grupi i Hyso Jupit,Seit Trakos,të paharruarit Asllan Çelës,Hasim Bejkos,Çuman Llagaturës,Hasan Kazmës, Fejzo Dalanit e Sali Gjolleshit.Ky grup është vlerësuar me urdhërin”Naim Frashëri”,pjesmarrës në Tiranë,Lezhë e Përmet.
Pas këtyre vjen grupi Veip Çelës e Nustret Pollos si dhe zonjat e nderuara Tanë Basha ,Shyqe Bejko,Lumto Proko,Vito Dalani që me zërin e tyre kanë befasuar cilin do që i ka dëgjuar.Lazarati krenohet me Xhelil Shkurtin I cili çelte festivalet folklorike kombëtare në Gjirokastër,ndërsa Beqir Hallaçiu ngjit në skenat e Parizit , Bordos dhe Marsejës.
Pas viteve 90 të tjerë këngëtarë virtuoz do të ngjiteshin në podiumet e festivaleve kombëtare,njeri prej tyre është Gëzim Proko i pasuar nga Lifto Koçiu e grupi i të rinjëve me Lufti e Akten Gjylin , Gazmir Hallaçin,Nafiz Malon- por bashkëpunimi midis këtyre grupeve lë për të dëshiruar ose për shkak të xhelozisë ose nga paragjykime .Bashkëpunimi midis këtyre grupeve do të sillte sukes të pa diskutushëm.
Askush nuk mund ta besojë që këta dy të rinj(Bledar Ahmeti dhe Armand Kazma) ,pa mbushur të njëzetat do të përfaqësonin Qarkun e Gjirokastrës në festivalin Folklorik Kombëtar Tipologjik të rapsodeve dhe instrumentistëve popullorë që u zhvillua në Lezhë më 4 korrik 2008.Pikërisht është Mandi e Bledi që me paraqitjen e tyre dinjitoze ; njeri në fyell e tjetri në culë dyjare (longer) befasuan jurinë dhe artëdashësit lezhjanë .Juria i jep diplomën Bledit si interpretuesi më i mirë në culën dyjare . Të dy këta të rinj duhet përgëzuar e inkurajuar dhe të meren si shëmbull për të rinjtë e tjerë.Këta vazhduan në gjurmët e të talentuarve :Zeqo Gjyli, Riza Gërveshi e Bejko Basha .
Si këta të rinj ka edhe të tjerë të cilët duhet të evidentohen e përpunohen .Detyrë parësore për këtë ka dhe pushteti vendor i cili duke patur fonde të veçanta dhe një punonjës që merret me kulturën pranë Komunës,interesimi duhet të ishte më i madh .Nuk themi pse u organizua ardhja e artistëve të Vlorës ,por në radhë të parë duhet aktivizuar ,inkurajuar dhe financuar grupet tona të këngëve dhe valleve.Ne kemi të tilla grupe që mund të bëjmë aktivitete edhe ne qytete të tjera ose në çdo festival folklorik siç’kemi patur dhe më parë .Komuna tone duhet ti bëjë birbilat të këndojnë e vallëzojnë .Harxhimet monetare do ë ishin shumë më të pakta se ato për grupët e Vlorës.Ne mendojmë se i pengon vetëm mosvlerësimi i këtij thesari që kemi .Madje komuna, komuniteti, biznesmenët dhuhet të financojnë shkollën në drejtim të artit e kulturës që fidanishtja e artit e kulturës në fshat të aktivizohet dhe të mbaj gjallë traditat tona.
Nga ministria e kulturës –rinisë dhe sporteve si edhe nga Këshilli i Qarkut pranë komunave dhe Bashkive janë dërguar shkresa dhe formularët përkatës për evidentimin e artistëve popullor . Shumë komuna dhe bashki jo vetëm që kanë evidentuar artistët popullor , zhanrin në të cilën kanë marë pjesë ,pjesmarien në festivale ,çmimet që kanë marë por të shoqëruara edhe me fotografit përkatëse , ndërsa komuna e Lazaratit për këtë problem është inekzistente.Eshtë për të ardhur keq që në ndodhinë më të madhe të kombit tonë ,shpalljen e shtetit të KOSVËS fshati nuk duhej të përfaqësohej vetëm nga 4-5 veta por edhe nga lazaratas të tjerë që dëshironin dhe nga grupe këngëtarësh e valltarësh , me këngë të improvizuara për këtë ditë të shënuar .Edhe në 1912 kur shteti nuk ishte i organizuar vajtën më shumë në Vlorë.
Në fakt Lazarati ka ndryshuar krejt pamjen,infrastrukrurën dhe ekonominë,edhe mundësitë i ka më të mëdha.Por këtij zhvillimi duhet ti bashkangjitej pjesa kulturalo artistike si pjesë e jetës shpirtërore.Ne duhet të paraqiteshim me grupet tona sipas brezave ne çdo koncert apo festival , rajonal e kombëtar.
Le të shohim pak mbrapa ,duke mos dashur të mburrim diktaturën,por përpjekiet e këtij populli për ta paraqitur vehten me dinjitet.Mba mënd që erdhi një grup i Pilurit në Lazarat dhe bukuria e tij ishte se krahas tyre kënduan dhe birbilat tanë. –u kënaqëm ne u kënaqën ata.
Unë si prind dhe si mësues do të duartrokisja me entuziazëm siç’ i kemi duartrokitur nxënsit tanë në koncertin e madh të Ditës së Flamurit kur hidhnin vallen burrërishte , kur vinin në skenë Ismail Qemalin e Isa Buletinin ;komedinë “Pallati 176” ;komedinë 14 vjeç dhëndër “ etj. ,por e kam ndjer veten të turpëruar kur në skenë imitoheshin pjesë të “portokallisë”,shfaqie që kur jepen në ekran shkruhet kujdes jo fëmijtë.Megjithatë shkolla në çfar do kohe që na është dashur për këto probleme na ka nxjer nga sikleti.
Shpirti i popullit regjenerohet vetëm prej artit dhe muzikës.Unë personalishtë brënda ndjenjës dhe dëshirës si lazaratas nuk bëj gabim të lëshoj një mesazh çdo lazaratasi të thjeshtë , intelektuali tregëtar a biznesmen të kontribuojë sado pak për këngën e vallen si pjesë të kulturës kombëtare ,sepse nëqoftëse dikush do të shpërbëjë një komb,fillimisht kërkon ti pres gjuhën dhe krahët e artit e kulturës(siç kanë bërë në një pjesë të kombit tonë që na i kanë deshqiptarizuar).
Duke sjellë në kujtesë emra individësh ,grupe dhe instrumentistë të spikatur të trashëgimisë kulturore ,shpirtërore që kanë pasuruar trashëgiminë tonë , ju lutemi hajdeni ti aktivizomë bashkërisht sa kemi ende një brez të moshuarish që s’do të kursehen për të na dhënë të freskët këngën dhe vallen tonë karakteristike që s’i ka kush tjetër .
Lazarat 14-07-2008 Hito Brahimi

FJALIMI BABA REXHEPIT NË FUNERLIN E FAN S. NOLIT
Lajmi i shkëputjes së Hyrësisë së tij , Kryepeshkopit Fan Nolit nga gjiri ynë , tronditi dhe pikëlloi shpirtrat e të gjithë shqiptarëve kudo që janë . Humbja e tij është një humbje e madhe për të gjithë. Shqipëria humbi një bir të shquar , kasha kombëtare humbi themeluesin dhe kryetarin e saj të ndritur , komuniteti shqiptar në Amerikë humbi prijsin e pashoq.
Në personin e Fan Nolit përmblidheshin cilësitë e rralla të një njeriu të rrallë,.cilësitë e një patrioti të palodhur , cilësitë e një fetari të devotshëm, cilësitë e një shkrimtari të jashtzakonshëm.
Fan Noli i shërbeu Shqipërisë dhe shoqërisë shqiptare në shumë fusha.,dhe në çdo fushë nderoi lartësisht kombin dhe fisin e tij . Ishte një nga pionerët tanë të shquar të rilindjes . ,njënga klerikët më të ndritur,një nga poetët më dinamik ,një nga oratorët më tërheqës , një nga letrarët dhe shkrimtarët më të ëmbël të gjuhes shqipe.
Fan Noli ushtroi një influencë të madhe në historinë e kulturës shqiptare , ishte një thesar diturie .Nuk ka asnjë shqiptar tjetër të ketë prodhuar aq shumë në fushën e kulturës ,sa ka prodhuar Noli . Të shumta janë veprat e tija në fushën letrare ,të shumta janë veprat e tija në fushën fetare , të shumta janë veprat e tija në fushën historike ,të shumta janë veprat e tija në fushën patriotike.
Përveç veprave origjinale , Fan Noli e pasuroi letërsië dhe kulturën shqiptare edhe në përkthimin e shumë kryeveprave nga gjuhë te huaja ,të cilat janë aq të bukura në gjuhën shqipe sa janë edhe në gjuhën origjinale. Ishte mjeshtër dhe artist i gjuhës .Përkthimi i tij i rubajrave të Omer Khajamit në gjuhën shqipe konsiderohet si përkthimi më i mirë që është bërë në çdo gjuhë tjetër .
Lindja e Fan Nolit shqiptar ka qënë një fat i madh për kombin tonë . Sotir Peci , patriot dhe shok i vjetër i Fan Nolit ,shkruante në fletoren “Kombi” më 10 mars
1908 ,që është e para fletore shqipe botuar këtu në Amerikë këto fjalë:-“Fan Noli është apostulli i madh që iu dërgua Shqipërisë nga KRISHTI, Ai shkrepëtin në qiellin tonë si një meteor i ndritur”.
Faik Konica,shok dhe bashkëpuntor i orës së parë i Fan Nolit në gazetën “Dielli” dhe në federatën “Vatra “, kështjell graniti e shqiptarizmit në mërgim shkroi këto fjalë:
“ Fan Noli na dha neve edhe përkthimin më të mirë të veprave kishtare në gjuhën shqipe.Ishte i pari që futi në kishë gjuhën e ëmbël shqipe , për të cilën Faiku thotë:
“Kryepeshkopi Noli u përpoq kurdoherë për vëllazërimin e shqiptarëve dhe për përparimin e tyre si komb .Bashkoi dashurinë e Krishtit me dashurinë e Atdheut.Zoti dhe Shqipëria ishin idealet më të arta e më të shtrënjta në gjith jetën e tij . Dhe këtë ideal e shprehu me fjalë të zjarrta dhe me gjith afshin e shpirtit .Fan Noli u çmua dhe u nderua nga të gjith shqiptarët. Por ai u çmua edhe nga të huajt si njeri i letrave , si udhëheqës fetar , si diplomat i hollë , si orator i mprehtë, njeri me sjellie fisnike.
Kur shërbente si delegate i Shqipërisë në Lidhjen e Kombeve , në Gjenevë ,Fan Noli tregoi një jetësi aq të rrallë dhe një sjellie fisnike aq të shquar ,sa fitoi simpatinë dhe respektin e shumicës së delegatëve . Dhe një ditë kur delegati i Greqisë u shpreh në mënyrë jo korrekte përkundrejt delegatëve të tjerë për qëndrimin që mbanin në favor të Shqipërisë , lord Sesili i tërhoqi vërejtjen më këto fjalë:”Ju delegatët e Greqisë , para se të flisni,duhet të merrni mësim nga delegati i shqipërisë”.
Ky ishte Fan Noli me pak fjalë ,sepse për të përshkruar jetën dhe veprat e shumta e të shquara të tij duhen volume .Dhe tani që Fan Noli u shkëput nga gjiri ynë , ne shqiptarët e Amerikës e ndjejmë veten si jeimë,sepse ne të gjithë, pa përjashtim shikonim dhe nderonim tek Fan Noli një prijës të denjë në fushat shpirtëore , kulturore dhe kombëtare këtu në Amerikë.
Kryepeshkop Fan Noli u nda nga gjiri ynë dhe shpirti i tij shkoi padyshim në parajsën e Zotit , të cilit i shërbeu si një bari i devotshëm këtu në tokë.Veprat e tija të shumta dhe të mëdha janë një monument i paharruar. Prandaj emri dhe kujtimi i tij do të qëndrojnë gjithnjë të gjallë në shpirtin tonë ,në shpirtin e brezave që do të vine.
Me këtë besim në zemër ,por njëkohësisht me shpirt të trishtë përulemi tani me respekt të thellë përpara trupit të tij,duke i paraqitur nderimet e fundit , të bindur se eshtrat e tij,të cilat të çlodhen në tokën e bekuar e të lirë të Amerikës ,ku ai zhvilloi veprimtaritë më të shquara ,do të vendosen një ditë në panteonin e pionierëve të Rilindjes Shqiptare ,në një Shqipëri të lirë e demokratike ,ashtu siç e dëshironte dhe ëndëronte KRYEPESHKOP FAN NOLI.
(“Dielli” 31 Mars 1965)
Dërguar për botim në gazetën “Lazerati”nga Ervin Brahimi. mw 25 maj 2008 në përkujtim të ndarjes nga jeta të kryepeshkopit Fan Noli.

Vazhdim i debatit mbi emrin dhe autoktoninë e fshatit
Problemi i prejardhjes së emrit “Lazërat”, për fshatin tonë ngacmon këdo që dëshiron të dijë një të vërtetë . Janë hedhur mendime e versione të ndryshme , në kohë të ndryshme por deri tani nuk mund të thuhet se është arritur diçka përfundimtare , e bazuar në dokumenta .
Në një dokument të vitit 1927 -22 prillë , në shkresën e një komisioni të ngritur në prefekturën e Gjirokastrës drejtuar Ministrisë së Punëve të Brëndshme shkruhet: “ Emën që nuk ka të përpjekur me ndonjë gjuhë të huaj dhe sipas gojdhënave katundi ka marë emrin e një të pari të katundit i cili emërohej Llazar. Për këtë komisioni nuk gjenë arsye ndrishimi”.
Pra siç’ shohim nuk bëhet fjalë për dokumente por gojdhëna . “”Llazar” apo “Lazër” është e njëjta gjë , pasi andej rrjedh emiri “Lazarat”apo “Lazërat”.
Mirpo kur lindi ky emër ,pse lindi, si quhej më parë ky vend i banuar,këto janë sfida që kërkojnë përgjigje .
Në defterin turk të regjistrimit të vitit 1431, i cili bëhet për efekt të pagimit të taksave nuk gjëndet emri Lazarat,Lazërat, Llazar apo diçka e këtij lloji ,megjithëse janë shënuar të gjitha fshatrat e zonës si për të gjitha timaret .
Bashkangjitur është edhe një hartë (skicë) ku janë shënuar me pika qendrat e banuara .
Pikërisht atje shënohet fshati Kolorçi me hane 56 , të veja 10, të pamartuara 8 dhe të ardhura 4157 akçe . Mbi këtë qendër është shënuar një qendër tjetër banimi me emrin Fshati Manastir (dhe shën Nikolla),hane 53, të veja 2, beqar 6 , të ardhura 5217 akçe.
Dyshimi është i plotë se pikërisht ky është fshati ynë Lazarati,për këto arsye:
1)Në defter dhe në hartë janë shënuar edhe fshatra shumë të vegjël si : fshati Vreshtë 5 shtëpi, Krinë 8 shtëpi , Nivani 12 shtëpi ,Ajo-Nikollë (tjetër) 2 shtëpi , që të gjitha sëbashku kanë të ardhura 2161 akçe pra më pakë se gjysma e të ardhurave të Kollorcës apo të Manastirit..Gjithashtu janë të shënuar dhe Kanovica(Kunupica),Pejzak (Pjesak),Latovistë (Latovishta) me nga shumë pak hane (5-10) dhe më pakë të ardhura ,atëhere si mund të mos figuronte Lazerati me mbi 50 hane ,dhe dhe gjithato të ardhura?.
2) Jo më von se 4 shekuj ,pikërisht më 1854 Lazërati del me 80 shtëpi,dhe kjo është dhënë e shkruar 2 vjet më von më 1856 nga Aravatinoi.
Nëse do ti marrim për të vërteta këto dy të dhëna do të thotë se fshati ynë ka ndruar emër nga Manastir në Lazërat ndermjet shekujve 15 dhe 19të.
Lind edhe një pyetje e natyrshme : Pse duhet të quhej Manastir .Një shpjegim në favor është se në Lazërat ka qënë ndërtuar e funksionuar për shumë shekuj një manastir shumë i madh diku në lagjen Skenderaj ( aty rreth Dukate).Të gjitha sa thamë nuk mund të konsiderohen të plota përderisa nuk kemi dokumenta të shkruara më shumë .Besojmë se dokumenta ka edhe për një arsye : Lazaërati është banuar shumë herët të paktën 2500 vjet më parë dhe kjo është e vërtetë absolute e dokumentuar(midis të tjerash përmendim muret Pellazgjike në Dervene).Sigurisht dokumenta ka në arkivat e Vatikanit (Me që këtu ka pasur kasha katolike),në Turqi dhe me gjth se të deformuara edhe ne Greqi.Pra mbetemi në kerkime për gjetje dokumentash më të plota.
Lazarat 12-07-2008 Sali Rabi

Lazarati fshat më popullsi të re dhe vitale.
Po të shkosh në mbas dite ose në darke ,në Lazarat të bie në sy një numër i madh të rinjsh që lëvizin me makina ,shëtisin në qendër të fshatit ose qëndroj nënëpër lokalet e fshatit . Ky femomen bëhet më i dukshëm në periudhën e dimrit ose në raste festash dhe aktivitetesh sportive kombëtare apo ndërkombëtare..Pra të krijohet mendimi se ka të rinj më shumë se në çdo fshat tjetër në jug.
Duke qënë mjek në Lazarat qysh prej vitit 1980 dhe kam patur mundësinë të njihem me të dhënat demografike dhe dinamikën e tyre para dhe pas viteve 90, për ta konkretizuar më poshtë po jap disa të dhëna:
Mesataria e lindjeve në vitet 1980 – 1990 për disa vite rresht ka qënë 75 lindje në vit,nga më të lartat në rreth dhe në rang vendi, numri i vdekjeve mesatarisht ka qënë rreth 10 në vit. Pra në 10 vjet kishte një shtim popullate rreth 600 banorë .Pas viteve 1990 numri mesatar i lindjeve për shkak të faktorëve të ndryshëm social e kulturorë,rritjes së pretendimeve nga çiftet për rritjen e fëmijëve, numri mesatar vjetor i lindjeve u ul nga 75 në 45 për vitet 2000-2007 me një shtesë mesatare vjetore prej 32 vetësh .Kjo dinamikë e shtimit mesatar vjetor ka bërë që popullata totalee Lazaratit në regjistrin e vitit 2001 të jetë 3180 dhe sot llogaritet mbi 3400vetë . Raporti meshkuj/femra =51/49 .
Nga ky numur popullate duke zbritur pensionistët 560 ose 16% ,nxënësit dhe ata në moshat nën 18 vjeç mbetet një numur prej rrth 2000 veta ose 58% -popullata e moshës së punës .
Para vitit 90 siç’ dihet shumica ishin të punësuar në kooperativën bujqësore dhe një pjesë në ndërmarjen e ndërtimit, pyjore dhe në fermën e Lunxhërisë . Pas viteve 90 djemtë e fshatit ishin nga të parët që emigruan në Greqi, ku punuan në punëra të ndryshme si në bujqësi dhe ndërtim ,duke respektuar ligjet e shtetit Grek .Mbas disa vitesh pune një pjesë e tyre u kthye dhe filluan punën dhe biznese të ndryshme në fshat , Gjirokastër ,në rrethet e tjera dhe në kryeqytet ku vazhdojnë të jenë edhe sot madje të sukseshem.Një pjesë tjetër jo e vogël që siç’ dihet e ndodhur para presionit psikologjik për të ndërruar emrin dhe kombësinë u detyrua të largoheshin nga shteti Helen. Nga kjo pjesë e dytë disa gjetën rrugë për të emigruar në Itali, Angli ,Amerikë dhe Kanada ku nuk ka asnjë llojë diskriminimi, ku vazhdojnë të jenë edhe sot me dokumenta të rregullta dhe me emrin që u ka vënë nëna.
Pra, duke patur një shtesë vjetore jo të vogël, akoma sot në fshat ka një numur shumë të madh të papunë, burra dhe gra . Po të kemi parasysh që edhe toka që u shpërnda nga reforma e vitit 1991 në Lazarat ishte shumë e pakët 1.7dynym për person nga rreth 3 dynym për person që është në fshatrat fqinje,problemet ekonomike bëhen më të mprehta..
Mendojmë se ky kontigjent i madh të papunësh (sidomos të rinjtë) në Lazarat nga të cilët mbi 100 edhe me diploma universitare duhet të preokupojë pushtetin qëndror dhe atë lokal .Ata duhet të kenë parasysh shifrat e dinamikës së shtimit të popullatës në Lazarat në mënyrë që të bëhen politika punësimi .Disa mund të ishin : tërheqia e investitorëve vendas apo të huaj për të ngritur biznese apo punishte afër fshatit për punësimin e grave,apo dhe ndërhyrje pranë ambasadave të vendve Europiane për t’i pajsur me viza punësimi një pjesë të të rinjve të fshatit. Këto do të zbutnin papunësinë dhë problemet sociale që lindin prej papunësisë.
Xhelo Brahimi
Gjirokastër 02-07-2008

Halil Meto HALLAÇI, punonjës kërkimor-shkencor në Shërbimin Gjeologjik Shqiptar, aktualisht, Drejtor i Drejtorisë Administrimit Territorit e Mineralave (Ish Instituti i Kërkimeve Gjeologjike), në Shërbimin Gjeollogjik Shqiptar.

1. Kam një stazh të gjatë pune kërkimoro-shkencore e drejtruese në Gjeologjinë Shqiptare, duke drejtuar tema e grupe kërkimore shkencore.
2. Kam mbrojtur disertacionin mbi vëndburimin e bulqizës në vitin 1996.
Kam marrë titullin “Mjeshter i Kerkimeve”(njesuar me Professor i Associuar) date 18.02.1999.
Kam marrë titullin „ Profesor“, me Vendimin Nr. 152,datë 14.12.2007 të Komisionit Kualifikimit Shkencor në Ministrinë e Arsimit e Shkencës.
Gjate kesaj periudhe kam drejtuar dhe drejtoj tema kerkimore e studimore.
3. Kam përvojë kërkimore - shkencore prej 35 vjetësh (që nga viti 1973-2008) si punonjes shkencore ne:
Ndermarjen Gjeologjike Kukes nga viti 1973-1983, ne Ndermarjen Gjeologjike Bulqize 1983-1987, ne Drejtorine e Pergjitheshme te Gjeologjise, Ministria e Industrise dhe Minierave 1987-1991,ne Ndermarjen Gjeologjike Tirane 1991-1998, ne Institutin e Kerkimeve Gjeologjike Tirane 1998-2003,2003-2006 ne Sherbimin Gjeologjik Shqiptar (ne Drejtorine e Pergjitheshme).2006-2008 në Institutin e Kerkimeve Gjeologjike ,Tirane.
Gjate ketyre viteve kam qene Kryetar i Keshillit Shkencor te Ndermarjes Gjeologjike
Kukes, Kryetar i Keshillit Shkencor te Gjeologjise ne Ministrine e Industrise Energjitikes dhe Minierave,Kryetar i Keshillit Shkencor te Institutit te Kerkimeve Gjeologjike ,Tirane.
Po keshtu kam qene anetar i Keshillit Shkencor te Fakultetit Gjeologji-Miniera,anetar i Keshillit Shkencor te Institutit te Studimeve e Projektimeve te Gjeologjise si dhe anetar i Kolegjiumit te Ministrise Industri Miniera-Energjitike.
Ne vitin 1999 Jam anetar i Akademise se Shkencave te New Yorkut.
Jam autor e bashkeautor ne 5 Monografi:

• H.Hallaçi. Disertacioni; me temë “ Struktura e rrudhosur e Vëndburimit mantelor Bulqizë, disa veçori të tektonikës shkëputëse dhe vlerësimi krombajtës”.
Biblioteka Kombëtare,Tiranë.1996.
Biblioteka e Fakultetit Gjeologji –Miniera, Tiranë. 1996.
• Monografi-Mineralet Industriale te Shqiperise (1999).
Fondi Fakultetit Gjeologji Miniera,Tirane.
• Monografi: “Studim pergjithesues mbi gjendjen e materialeve jo metalore ne Shqiperi (lendet e para te ndertimit e te industries se lehte).Studime te avancuara gjeologjike,radioaktive e ambientale, per venien e tyre ne qarkullim ekonomik” .
Fondi i Institutit te Kerkimeve GjeologjikeTirane Fondi i Ministrise se Arsimit (2000).
• Monografi (eshte ne botim).Perpilimi i Hartes se gureve dekorativ te Shqiperise me tekstin sqarues te saj .
Sherbimi Gjeologjik Shqiptar,
Fondi Institutit te Kerkimeve Gjeologjike (2000).
• Monografi:
-Gjeomonumentet dhe gjeoturizmi ne Shqiperi (geological heritage and geoturism in Albania).
-Harta e gjeomonumenteve ne shkalle 1:500000.
TiraneDhjetor 2003.
Tematik e Akademise se Shkencave,Tirane.
6. Jam autor e bashkautor ne 28 studime pergjithesuese si dhe kam drejtuar disa prej tyre.
7. Jam autor dhe bashkautor ne 34 artikuj shkencorë te botuar në revista e organe shkencore nga te cilet 21 artikuj jane brenda vendit dhe 13 artikuj jashte vendt
8. Jam autor dhe bashkautor ne 42 kumtesa dhe referate te cilet jane paraqitur
ne aktivitete shkencore brenda dhe jashte vendit. Nga keto 24 kumtesa, referate dhe abstrakte jane paraqitur brenda vendit dhe 18 jane paraqitur ne aktivitet shkencore jashte vendit.
9. Kam marrë pjesë në 42 Projekte studimore e studime si brenda vendit ashtu edhe ne bashkepunim bilateral me institucione analoge te sherbimeve gjeologjike te vendeve fqinje etj.
Per t’u vecuar jane 2 projekte me jashte ne kuader te IGCP –UNESCO ne te cilat une jam pjesemarres ne keto projekte.
• .James E Mungall,Marku IIjina,Cesar Ferrerira-Filho…Halil Hallaci etj(2003) IGCP Project 479 me titull:Sustainable Use of platinum Group elements in the 21 st century:Risks and Opportunities.
IGCP Sekretariat
Division of Earth Sciences
UNESCO,1 rue Miollis
F-75732 paris Cedex 15.

• Project –IGCP 448 “World Correlation of Karst Ecosystems”.
Project leader(s):Prof.Yuan Daoxian (Kine), Dr.Chris Groves (USA), Dr.Giuseppe Messana (Itali). Pjesemares nga Shqiperia Halil Hallaci, Martin Cukalla.
10. Kam ne udheheqje te disertacionit per doktorature.
11.Kam udhehequr ne ecuri student per mbrojtjen e diplomave si dhe kam qene anetar dhe kryetar i mbrojtjes se diplomave te studenteve te Fakultetit Gjeologji Miniera (Dega Gjeologji).
Kam qene anetar ne jurite e mbrojtjes se disertacioneve.
12.Kam marre pjese aktive ne veprimtari shkencore brenda dhe jashte vendit me paraqitje te artikujve,abstrakteve,referimeve,postera etj.Kam paraqitur artikuj dhe kumtesa ne dy kongrese boterore,ne kongrese Europiane ,Ballkanike si dhe pjesemarje aktive ne projektet e ProGEO (European Association for the conservation of the Geological heritage) ku jam anetar aktiv i saj.
Kjo eshte në mënyrë të përmbledhur, veprimtaria ime kerkimore-shkencore, projektuese, studimore e botuese qe përfshin një punë 35-vjeçare në Gjeologjine Shqiptare ku jam munduar gjate gjithe kohes me perkushtim shkencor te jap sado pak kontributin tim modest.

Tirane, me 04.02.2008

Të njohim bashkëfshatarët tanë.
Halil Hallaçi – njeriu I vlerave dhe kontributeve të shquara shkencore.

Kontributet shkencore:
28 studime përgjithësuese ( autor, bashkëautorë në disa prej tyre drejtues .
34 artikuj shkencor (autor dhe bashkëautorë). 13 prej tyre botuar jasht vendit.
42 referate dhe kumtesa (18 prej tyre janë paraqitur jashtë vendit ).
42 projekte studimore (shumë prej tyre në bashkëpunim me Sh.Gj. fqinje).
5 monografi (autor dhe bashkëpuntor)
Artikuj dhe kumtesa në dy kongrese botërore.
Kryetar I këshillave shkencore në institucione , institute,organizma e ndërmarrje të shërbimit gjeologjik shqiptar (Sh.GJ.Sh.)
Anëtar në juritë e mbrojtjes së diplomave .
Anëtar I ekipit të kërkim –zbulimit të mineralit të kromit në Turqi.
Anëtar I Akademisë së shkencave të New Yorkut prej vitit 1999.
Kualifikim (training )- në institutin e studimeve të avancuara të NATO-ASI.
Kur puna flet vet, fjalët duken të tepërta.Por kur përballesh me një veprimtari kaq të pasur shkencore të Halil Hallaçit,në një kohë kur standartet e sotme të kurikulës janë tepër të larta , kërkon të dish diçka më shumë për të. Kjo është e kuptueshme ,pasi vlera e vërtet e njeriut nuk ka një përmasë të vetme,përkundrazi , ajo është një shumatore e kohezion vlerash të veçanta .
I lindur në vitin 1949 në Lazarat ,Halili u rrit me të mirë e me të keq në ato vite të vështira. Në vitet 50 fjalët shkollë , dituri e kulturë kishin fituar të drejtën e qytetarisë në fjalorin e mendësinë e lazaratasve . Prindërit e mësuesit tanë të ndeuar na kishin injektuar thellë dashurinë për dije . Në fillim të viteve 60 tre-katër breza po vazhdonin me dinjitet studimet në shkollat e mesme dhe të larta anembanë vendit . Ëndra jonë e vetme ishte të vazhdonim shkollën.Përpjekjet e nxënësve për rezultate të larta morën karakter konkurues . Halili u përfshi në sukses në këtë garë të vështirë .Gjatë sezonit të provimeve të lirimit salla jonë e studimit u çvendos në livadhet e Arës së Zalike ,nën hijen e çerçemit ,midis barit e luleve .Atje, tre –katër nxënës së bashku, për 8-9 orë në ditë mësonim një nga një pyetjet dhe shpesh improvizonimedhe minikonkurse mjaft të dobishme. Bletët e zogjtë rreth e rrotull do ta bënin këtë mjedis të virgjër “Parnasin” tonë të dashur. Rezultatet nuk vonuan .Niveli I nxënësit cilësor bëri që Halili të fitonte të drejtën e studimit .E kampara syve atë mbasdite vere kur në vargun e dasmorëve, babai I Halilit , Xha Metua , u thoshte të tjerëve se “djalit I doli bursa për gjeolog në Prenjas ,tutje Elbasanit”.Ende fëmijë Halili perballoi me sukses jo vetëm mallin për familjen e fshatin e tij dhe programin e vështirë të asaj shkolle ,por edhe akullin dhe erën e acartë të fushës së Domosdovës.
Në verën e vitit 1966 u emërua teknik gjeolog në Mirditë .Pelegrini 17- vjeçar do të shkelte njera pas tjetrës kurorat e shpatet e atyre maleve mineralmbajtëse. Por vetëm për 2 vjet , se në vitet 1968-1972 do të vazhdonte fakultetin Gjeologji –Miniera,dega gjeologji në U.T.Rasti e pruri që të ishim prapë bashkë , studentë në degë të ndryshme e banorë të një godine në Qytetin Studenti. Serioz e metodik si gjithnjë ,bashkëpunues e komunikues me shokët , korrekt me pedagogët e detyrimet studentore, Halili fitoi “statusin”e studentit cilësor e të respektuar nga të gjithë.

Në fillim të vitit 1973 i erdhi emërimi në Kukësin e largët . I duhej të ndahej edhe një herë me familjen dhe fshatin e tij ,por këtë herë …përgjithmonë . Do apo nuk do , vendlindja e largon njeriun , por njeriu nuk e largon kurrë atë.Ai e mbart atë me vete kudo dhe e shndërron në tabu.
Në Kukës rasti tekanjoz do të na bënte përsëri bashkë në vitin e dhjetë të qëndrimit të tij atje . Pashë nga afër jo vetëm ktyegjeologun e palodhur , kërkuesin e studjuesin e pasionuar , por edhe njeriun me reputacion të padiskutueshëm jo vetëm në rrethin e gjeologëve e specialistëve ,por edhe në mbarë komunitetin e asaj krahine. Edhe për këtë pohim detajet flasin mjaft se pa to e vërteta çalon dhe vlerat mbeten të mangëta . I sapovajtur në Tejdrinë ,kur u përgjigjesha fshatarëve të Surrojit , Vrinit,a Çinemakës se isha nga Lazarati i Gjirokastrës ,të gjithë reagonin njëlloj. “A,nga fshati i Halil Hallaçit?Burrë i mirë fort. E kena mik.Vjen shpesh këndej.”Të gjithë mësuesit Gjirokastritë që shkuan atë dimër në Kukës u pritën e u përcollën me ngrohtësi nga Halili e bashkëshortja e tij bujare që dukej se çmalleshin me vendlindjen e tyre .
Puna katërvjeçare e mëvonshme si drejtor i ndërmarrjes gjeologjike në Bulqizëdha materialin e nevojshëm për të përgatitur më von disertacionin për gradën “Doktor i Shkencave”.Pas kthimit në Tiranë e deri sot ka kryer përherë funksione të larta drejtuese në institucione shtetërore ,institute dhe organizma shkencoretë SH.GJ.SHsë. Sot ai drejton Drejtorinë e Administrimit të Territorit të mineraleve në SH.GJ.SH.,pa lënë mënjanë zhvillimin e mëtejshëm të lidhjeveme Fakultetin Gjeologji-Miniera,Dega Gjeologji.
Megjithë detyrat e shumta administrative , punën intensive në fushën e studimeve e kërkimeve shkencore dhe shërbimet e shumta brenda e jashtë vendit ,Halili ka zhvillur në vazhdimësi e me përkushtim detyrat e dhe përgjegjësitë e veta ndaj prindërve, bashkëshortes ,fëmijëve ,të afërmve të tij dhe vendlindjes .Deri në ditën e fundit Xha Metua e nënë Lulja e kishin pranë , siç’ thotë shprehja jonë: “java një e ai një” .I larguar e i mërguar shpesh nga shtëpia, ai nuk la boshllëk.Përkundrazi rriti e edukoi tri vajza të mrekullueshme që përfunduan studimet e larta brenda e jashtë vendit dhe që sot krenohen me fshatin e tyre të origjinës .Se vlerat e vërteta mbeten të tilla kur ato ruhen e transmetohen në brezat e tjerë . Kudo që janë , në të mirë e në të keq , vëllezërit e motrat e kanë te porta .Në gëzime e hidhërime bashkëfshatarët e miqtë e kanë midis tyre . Prandaj jo rrallë i bëjnë dy pyetje njëherësh: Kur ike?Po kur erdhe ?.Ai u përfshi me entuziazëm qysh në fillim në nismën fisnike të disa intelektualëve lazaratas me në krye Dr Hodo Çelën e Dr Islam Bucin për krijimin e shoqatës Atdhetare e Kulturore “Lazërati”.Halili drejton sot Degën e Tiranës të kësaj shoqate dhe shumë shkrime e artikuj të gazetës sonë (Lazërati) kanë firmën e tij .Në se familja e shkenca përbëjnë yllin e tij polar ,Lazarati për Halilin ka qënë e mbetet Meka e tij e dashur.
Sinoptika e pasur dhe e gjithanshme e prodhimtarisë së tij kërkimore përcakton e dëshmon identitetin e intelektualit të mirëfilltë bashkëkohor.
Idetë dhe deduksionet e 150 artikujve shkencorë ku përfshihen monografi ,referatee kumtesa ,studime e projektime të zbatuara ,të botuara brenda e jashtë vendit, i kanë mirëpritur e miratuar jo vetëm kolegët e tij shqiptarë,por edhe homologët në Ballkan ,Europë SH.B.A. , Kanada e gjekët.Ata kanë pasuruar bibliotekat e kolegëve dhe ato kombëtare Punimet e tij janë një materjal me vlerë në duart e studjuesve .Tek Halili ,shkencëtari dhe njeriu janë shkrirë në një duke krijuar modelin më përfaqësues të intelektualit lazaratas e më gjerë.
Duke qënë në kulmin e energjive krijuese të tij i urojmë Halilitshëndet e punë të frytshme në dekadat e ardhshme.
Beqo Mamo
Gjirokastër 02-07-2008

NJË LETËR PËR ARBEN GABËN
-----------------------------------------------------
Nga ILIAZ BOBAJ

I dashur Arben!
E ndjej veten të nderuar të të nis këtë letër nga larg.Por duke qenë shumë afër.Aty ku jam përherë,në Lazaratin tonë të dashur.Nga gjithë korrespodencat e mia të shumta,lajmet nga Lazarati,janë më të rëndësishmet,më të pazëvendësueshmet.Për gjithshka.Një pjesë të mirë të tyre i mësoj nëpërmjet gazetës ''LAZËRATI'',ambasadores sonë,në Shqipëri dhe jashtë saj.Këtë herë,nëpërmjet shkrimit të ngrohtë të Hito Brahimit,(ish mësuesit tuaj të nderuar),mësova se në vitin shkollor 2006-2007,ke mbaruar studimet ne degën e gjuhës angleze me medalje të artë.Natyrisht,u gëzova pa masë.Edhe pse me pakëz vonesë,dëshiroj të të nis urimin tim vëllazëror:T'u lumtë ! Na ke nderuar !
Lazarati ynë ka nxjerrë dhe do të nxjerrë përherë djem të ditur.Kjo është cilësi e genit tonë
lazaratas.Etja për dituri, është virtyt i njeriut të mënçur.Më e rëndësishmja është se kjo po kalon nga njeri brez tek tjetri,me dinjitet,duke u përmasuar fuqishëm.Kjo na bën të krenohemi me ata qindra intelektualë,(disa prej tyre edhe me tituj dhe grada shkencore),të cilët po shpërfaqin vlerat e tyre krijuese deri në nivel kombëtar e më tej.Mes tyre,tashmë,ke hyrë me dinjitet edhe ti.Medalja jote e artë,është një kontribut real.Të uroj të ecësh më tej në thellimin e dijeve të tua.E me këtë rast fatlum,do të dëshiroja të uroj po kaq edhe gjithë ata nxënës dhe studentë të shkëlqyer lazaratas,të cilët përmasojnë vlerat tona intelektuale.Ky është shërbimi më i madh,që i bëjnë ata Lazaratit tonë. Sigurisht,edhe atdheut e kombit.
Të përqafoj me nderim dhe dashuri.
ILIAZ BOBAJ
Patra,5.7.2008

Mesues NJAZIU !

T’i thuash sot një të riu të rrituri në demokraci se nga një urim fetar mund të pushohet mësuesi nga puna, sigurisht që nuk të beson. Por kjo ndodhte si shumë absurditete të tjera në regjimin që kaluam. Lazaratasit e moshës mesatare e mbajnë mend mirë se si mësuesi dhe bashkëfshatari i tyre, Njazi Mahmuti u dënua në vitet shtatëdhjetë. Njaziu lindi më 1938.Mbas mbarimit të shkolles fillore dhe shtatevjecare në fshat , uniken si quhej atëhere në qytet, për shkak të veshtirësive ekonomike, punoi në punët e ndryshme bujqësore.Ne 1957 shkoi ushtar dhe mbas mbarimit të saj në 1960 punoi si nën- officer në Brigaden e Pestë-Gjirokastër.
I lindur në familje arsimdashëse ai dëshironte të arsimohej, prandaj, megjithese i martuar u regjistrua dhe mbaroi shkollën e mesme pa shkëputje nga puna me rezultate shumë të mira. Mbas mbarimit të shkollës së mesme punoi si normist në fermën e Valaresë e më vonë si llogaritar në kooperativën e Lazaratit. Por dëshira për dijen nuk i’u nda kurrë. Dëshira e tij ishte të mbaronte universitetin dhe për këtë kishte bërë shumë herë kërkesë në Komitetin Ekzekutiv. Më së fundi në vitin 1967 i’u dha e drejta për të vazhduar Institutin Pedagogjik të Shkodrës në degën Histori- Gjeografi. Megjithëse i madh në moshë në krahasim me studentët e tjerë, i martuar e me tre femijë , Njaziu me vullnet dhe pasion shumë të madh për dijen e mbaroi Institutin Petagogjik me rezultate shumë të mira e Diplomë të Shkëlqyer. Ne që ishim studentë të rinj në Tiranë në ato vite, kur shikonim Njaziun me moshë të madhe që dilte me rezultate të shkëlqyera në provime ndienim respekt për të, por dhe motivoheshim për të mësuar akoma me shumë . Mbas marrjes së diplomës, realizimit të ëndrës së tij, ai u caktua për një vit në 1969 – 1971 si drejtor i shkolles 8- vjecare të Lazaratit. Nga viti 1970 deri më vitin 1976 punoi si mësues i histori- gjeografisë dhe nëndrejtor i shkollës 8-vjecare të fshatit. Nxënësit e asaj kohe dhe bashkëfshatarët e tij e mbajnë mend mësuesin e tyre të rregullt, kërkues ndaj nxënesve, korrekt dhe i shoqëruar me fshatarët duke i ndihmuar ata sa mundte për hallet e tyre. Njaziu rrjedh nga një prej familjeve më fetare të Lazaratit. Nëna e tij, Dade Mamua , siç’ e thërriste fshati , kishte një kujtesë të jashtëzakonshme. Ajo mbante mend veç të tjerave në menyre të saktë datat e festave fetare. Feja ishte e ndaluar dhe luftohej me cdo mjet nga rregjimi komunist që prej vitit 1967 dhe në vitin 1974 mohimi i saj u sanksionua edhe me kushtetutë. Njaziu dhe familja e tij si pothuaj i gjithë Lazarati i festonin fshehurazi festat fetare. Në një nga këto festa ai uroi një bashkëfshatarin e tij “Gezuar Barjamin!”. Diktatura nuk falte, strukturat e Partisë së Punës dhe levat e saj u vune menjëherë në levizje. U organizuan mbledhje kolektivi të njëpasnjeshme, mbledhje partie, mbledhje fshati të quajtura “Fronti Demokratik”. Filluan akuzat dhe lufta ndaj intelektualit të fshatit. Akuzat ishin nga me absurdet si: propagandimi i fesë , nuk ben lufte klasash, mban bagëti të tepërta, e të tjera nga me qesharaket… Mbas disa mbledhjesh në vitin 1976 pushohet nga puna dhe sipas metodës kineze, mësuesi i fshatit u dergua të edukohej me punë në kooperativën bujqësore. Për mbi 6 vjet, një nga njerezit e pakët të shkolluar që fshati kishte, mësuesi me diplomë të shkëlqyer, punoi në punët më të vështira bujqesore të kooperatives. Ish nxënësit e tij dhe bashkëfshatarët e shikonin me dhëmbshuri, e ndihmonin kur kishin mundesi por gjithmone me kujdes nga spiunët. Ata e donin mësuesin tu mësonte fëmijet, t’i edukonte ata , por rregjimi donte jo intelektualë të formuar, por skllevër tëë bindur të ideologjise komuniste. Ne vitin 1982 me ndërhyrjen e vazhdueshme të bashkëfshatarëve , kolegëve të tij mësues, opinionit të intelektualëve dhe miqve të tij në gjithe rrethin, rregjimi vendosi ta emronte mësues filloreje në shkollën e Saraqinishtës. Njaziu megjithëse nuk kishte mbaruar për mësues filloreje, me vullnet, këmbëngulje e përkushtim të jashtezakonshem punoi pa u lodhur qe fëmijet e këtij fshati të mernin arsimin dhe edukatën e duhur. Kontrollet e bëra nga Seksioni i Arsimit konstatonin rezultate shumë të mira në shkollën ku ai punonte. Nxënësit dhe fshatarët e atij fshati e respektonin dhe e ndihmonin me aq sa mundeshin dhe sot kanë mbetur miqtë e tij më të mirë. Ata e kujtojnë me shumë rrespekt mësues Njaziun, që për 10 vjet edukoi e mësoi breza të tërë fëmijësh të këtyre fshatrave.
Në vitin 1993 mësues Njaziu doli në pension dhe kujton e takon me kënaqësi ish nxënësit e tij nga Lazarati e Saraqinishta , që tashmë janë bërë bura, disa intelekttualë, disa biznesmenë e të tjerë punetorë të nderuar. Ai bisedon me ta, nuk ka qejf të kujtojë ato ngjarjë të hidhura të kaluara në rregjimin anormal që kaluam. Ai kontribon në aktivitetin e Shoqates “Lazerati” sidomos për historikun e fshatit.
Në 70- vjetorin e lindjes së tij i urojmë “Shëndet e jetë të gjatë !”

I.BUCI

Tre mekanizatorët
Kështu duam ta titullojmë këtë shkrim kushtuar tre djemve të fshatit tonë , që vdekja i shkëputi në një moshë fare të re .E kemi fjalën për Divit Bejkon, Turabi Brahimin dhe Astrit Alikon. Ata ishin të tre djem që nderonin jo vetëm rininë lazaratase por edhe atje ku punonin në fermë nga Nepravishta në Valare. Ikën në moshë të re duke lënë nënat(veç Turabiut që ishte jetim) gratë dhe fëmijtë . Të tre këta djem ishin nga mekanizatorët më të mirë , më të kualifikuar . Vlen të shkruajmë pak rreshta për secilin.
Dividi lindi në vitin 1937. Mbaroi shkollën fillore në fshat dhe më von u mor me blegtori.Mbas mbarimit të shërbimit ushtarak u fut si puntor në N.B.Vrinë ,nga ku u dërgua për një kurs traktoristësh në Durrës.Mbaroi kursin , kthehet dhe punoi si traktorist në fillim në Vrinë dhe më vonë në N.B.Gjirokastër. I pasionuar për punën dhe i vetëdijshëm punonte ditën e natën ,në shi e në diell gjithonë më pasion dhe ndërgjegje të lartë ,duke fituar simpatinë e shokëve të punës dhe komunitetit ku punonte.U martua dhe lindi njeri pas tjetrit 6 fëmijë ,3 djem dhe 3 vajza .Një dit prëj ditësh u sëmurë dhe ndërmarja e sistemoi si mekanik në një ofiçinë.Shokëve dhe komunitetit u bënte përshtypje se ishte shume i sjellshëm dhe me kulturë.Megjithatë sëmundja e pa shpresë bëri punën e vetë dhe e ndau nga familja dhe shoqëria para kohe në vitin 1977 .Ja si e qante mëmë Bedulla djalin e saj:
U këput një lis e ra
U këput lisi me shënjë
O Divit e zeza unë
O Divit e zeza mëmë
Ike ti por na le rrënjë.....
Fëmijtë e tijë i rritën bashkëshortja dhe vëllai Petriti , tani ata janë bërë burra dhe gra , kanë krijuar familjet e tyre dhe sigurisht të mirë si Ai.
Turabi Brahimi ishte jetim , dhe sa mbaroi shkollën shtatvjeçare u fut si puntor në fermë Në shërbimin ushtarak bashkë me kushërinë e tij Selmanin u fut në kursin e shoferëve në Elbasan.Pas mbarimit të kursit e caktojne në në batalionin e transportit në Tiranë apo në sakt në rezervat e shtetit.Mbas mbarimit të ushtrisë kthehet në fermë ku punonte më parë ,por fatkeqësisht asnjëhrë nuk mori maqinë se ishte nipi i Nuri dhe Veliko Brahimit që kishin strehuar në vitin 1950 diversantë në stene.Në fermë mbaroi një kurs për zotor dhe punoi më von si zotorist..Martohet dhe lind 3 fëmijë dy vajza dhe një djalë.
Por në atë sistem e keqia mund të të gjente pa pritur .Kështu nje dit prej ditësh zotorin e tijë e mori dhe e ngiste një puntore .E raportojnë dhe mblidhet për këtë kshilli teknik i ndërmarjes për ti hequr zotorin .Me ndërhyrjen e e shokëve dhe miqëvë po ashtu dhe timen nuk ja hoqën zotorin .Vazhdoj punën por e zeza tjetër ju ngjit, sëmuret nga kanceri stomakut dhe ndrron jetë po atë vit në 1965 ,duke lënë 3 fëmijë jëtim.
Astrit Aliko : lindi në Lazarat më 1945 ,mbaroi shkollën 8 vjeçare dhe u fut puntor në fermë në transport ,pas zotorëve . Me qëllim që një ditë të bëhej zotorist ,vazhdoi dhe mbaroi një kurs në ndërmarje pa shkëputje nga puna .Ishte njeri i bindur , pa fjalë dhe vente në çdo punë sado të rënda që të ishin Mori në dorëzim zotorin dhe punonte shumë mirë me të .Më shumë punoi në pulari (në Lazarat) duke çuar ushqim për pula .Në një ditë prej ditësh tek shkarkonin zotorin para magazinës,zotori shket frenato ,ai hidhet për të shpëtuar zotorin por aksidentalisht u vra duke u shuar nga jeta . Megjith se u vra në krye të detyrës duke qënë lazaratas as nuk u shkrua as nuk u tha gjë për të .,as shteti as të ashtuquajturat organizata shoqërore.
Niazi Mahmuti
Lazarat 02-07-2008

KA VETËM ÇAST . . .
---------------------------------------
Cikël poetik nga ILIAZ BOBAJ

KA VETËM ÇAST
--------------------------

Ka vetëm çast.Një çast të etur,
si ky që po jetojmë tani,
përpara tij gjithshka është zbehur,
si flu-ja nëpër mjegullsi.

Ka humbëti gjithkund rreth vetes,
ka mall,përflakje,stres e ankth,
ka det e qiell në sy tretur,
ka unë e ti,asgjë përqark.

Ka fjalë të mekur,kohë të ngrirë,
ka dehje gjer në marrëzi,
s'ka dje,s'ka sot,nuk ka as nesër,
ka çast të epur për vetmi.

Ka vetëm çast që do jetuar,
ka flakë që shuhet nëpër flakë,
ka buzë,ka sy të përvëluar,
një shkrepje blici edhe aq.

EMRI
---------

E mbaroi Farin e famshëm të Aleksandrisë.
Mbi gurët e tij,gdhendi emrin e vet:
''Sostrati,i biri i Deksifanit nga Knida''.
Gurët i veshi me pelerinën e suvasë.
Mbi suva,
shkroi me shkronja të mëdha,
emrin e mbretit.
Erdhi dita,
suvaja ra,
si lëvozhga prej frutit të pjekur.
Bashkë me të,
ra edhe emri i mbretit.
. . .
Në Far mbeti emri i arkitektit.

GJINJTË E FEMRËS
-------------------------------

Sa njohin forcën e vetes,
bëhen kapriçozë,
të pabindur,
kokëpërpjetë,
si dy kapedanë të krekosur,
të ftojnë në duel të rreptë.

Kur koha iu ul kokën,
rrinë nën përkrenaren e gjoksmbajtëses,
të qetë,seriozë,të shtruar,
si dy luftëtarë të vjetër,
që rrojnë me lavdinë e shkuar.

NË PASDITEN E VONË
-----------------------------------

Tejet luksoze sot vetmia,
ndaj kohën e harxhoj pa ngutje,
me buzët e tij,flladi i butë,
më ndez dhe më shuan me puthje.

Prej tela pentagramesh,notat,
i heq,i vë në buzë të fjalës,
gjinkallë e çartur,në një pemë,
tinguj të çjerrë nxjerr prej kitarës.

Si zonjë e rëndë,mes qetësisë,
vret kohën kjo pasdite e vonë,
një trung i prerë,rri pak mënjanë,
i vetëm si një faraon.

Paksa e pjekur modë e stinës,
natyrës i rri me finesë
dhe dielli hedh ca rrezëllime,
si afshi i syrit që të ndez.

Dita shkon tej me hap të qetë,
në një takim të lënë diku,
buzëmbrëmja,me makiazh të lehtë,
pret çastin të dalë gjithashtu.

SHTËPIA E TË IKURVE
-----------------------------------

Njerzit i rrëmbyen dallgët e ikjes,
lanë mungesën e tyre
dhe shkuan shtatë male larg.
Me lotë të rëndë,të hidhur,shtëpia,
nga qerpikët,
shi dhimbjesh derdhi në prag.
Më pas,
si plakë e cfilitur nga vajtimi i rëndë,
uli shaminë e strehëzës mbi vetull
dhe ra në gjunjë,
me syrin e shpresës të tretur.
E lodhur,e dërrmuar.
. . .
Në oborr,bari i pashkelur,
u rrit si mjekër e parruar.

NË NJË STACION HUMBAK PROVINCE
-----------------------------------------------------------

Në një stacion humbak province,
si gjithë të tjerët rri e pres.
Një vajzë e hijshme si një zanë,
pranë meje rri si perëndeshë.

I ndjen vështrimet ledhatore,
si ca përgjime që pas derës,
ndaj kodrat e gjoksit i shkund
dhe kokën lajkon hera-herës.

Ç'të bëj tek ky stacion i humbur,
me një bukuri të tillë pranë,
kur koha zvarrë i tërheq këmbët
dhe kotësisë s'i gjej dot anë?

Nis të shëtis mbi hijeshinë,
i dehur,me vështrim nuhatës,
si zogj ul sytë të pinë freskinë,
mbi linjat nazike të qafës.

Vërtitem nëpër porta buzësh,
të shuaj etjen paksesi,
më kot heq veten si i huaj,
ajo e di që jam aty.

Ku tjetër mund ta harroj veten,
tek ky stacion i trishtë,humbak?
Ah,prisja trenin! Gjithsesi,
s'prish punë nëse vonohet pak !

KËTU
--------

Këtu,kujtimet e mia,
të lëna dikur,
përditë humbasin nga vetja dhe mpaken,
si këpucët e ngrëna nëpër gurë.
Dashuritë,
të fishkura nga thatësira e viteve,
janë zbehur si shkronjat
e shkelura gjatë nga këmba e kohës.
Është e pamundur t'i ringjallësh,
t'u japësh freskinë e moshës.
I rrëmoj me mall në skutat e kujtesës.
Ardhja ime i çel,
si pranvera,
ndonjë degë të patharë ,
të kumbullës së vjetër.

Shkojnë vitet,
përherë më e pakët,
përherë më magjike,
muzika e hapit të tyre të largët.

NË SHTËPINË KU U LINDA
-----------------------------------------

Aty shkoj burrë,
ajo më kthen fëmijë,
shtëpia ime,
me kurriz pas shpatit.
Siluhetë e nënës,
lëviz nëpër shtëpi,
mbi trarë,
rëndon fjala e tim ati.

PUSHTETI I TAKAVE TË TUA
--------------------------------------------

Nga hapi yt zgjohet rrugica,
sa shkel mbi të,pikojnë muzikë,
takat e gjata si gjilpëra,
me majën e hollë sa një pikë.

Ndërsa ti shkon si fllad i brishtë,
e lehtë si këmba përmbi thua,
në rrugë sundon pushteti i rreptë,
pushteti i takave të tua.

Mbi to gjithshka i duhet syrit,
të ndizet gjer në marrëzi,
aty dëshirat,dehur,çmendur
edhe hutimi po aty.

Teksa shkon tej si fllad i lehtë,
me ritme takash trak e trak,
në rrugë lë pas ndjesinë e rreptë,
pushteti yt perandorak.

DASHURIA
-----------------

Vjen e bukur si pika e vesës,
mbi shtat hedh lakuriqësinë,
rrobën e saj të vetme.
Merr pamje stinësh,
lulore,e blertë,
e zverdhur,pagjethe.
Përherë e virtytshme,
e thjeshtë si natyra,
e vërtetë si shikimi,
vezulluese si ngjyra,
e pastër si diamantet.
Me dritën e syrit të vet,
na ndez fitilin e ndjeshmërisë.
Në gjoksin tonë nisin tallazet...
Dhe biem nën të sajin pushtet,
prej magjisë së saj të hipnotizuar.
Kush dashuron vërtet,
mbetet i ndezur në zjarrin e saj,
kush hipokrizon,
fiket si qiri i djegur,i shuar.

NËSE...
-------------

Lotin e quajnë bizhu të trishtë,
buzëqeshjen,
paaftësi serioziteti,
ngërdheshje.
. . .
Nëse do t'i ndjesh tërësisht,
mbaji për vete !

DIELLI
----------

Emrin e tij,
e morën faraonët,mbretërit,diktatorët,
e quajtën veten,
Perëndia Diell.
Tokësorët e panginjur në tokë,
u bënë zotër në qiell.
Këtë e quajtën normale,
si çdo gjë që e ke pronën tënde.

Poeti vetëm sa e preku,
me ca vargje të butë si dritëz hëne:
''Ndodh që edhe dielli të zbehet...''
U turrën mbi të si korba të zinj,
të egër sa s'rrëfehet,
i prenë dritën,i shuan qiellin.
. . .
Poeti guxoi të prekte diellin.

TI KISHE KOHË
------------------------

Ti kishe kohë,tepër kohë,
të vije hijshëm,mrekullisht,
atëherë kur isha zjarr e valë
dhe globi im,qe syri yt.

Pritja u lodh,i mbylli portat,
qiejt si arna zunë ca re,
pema e fatit, si zgërbonjë,
është gati të shembet përdhe.

Një jetë përgjova kthimin tënd,
nga pritja syri m'u bë plagë
dhe pamja jote,që e çmend,
s'e kthen dot në gjendjen e parë.

Në këtë orë të qetë pragmuzgu,
nuk di ç'më shlodh,nuk di ç'më grish,
e rëndë mosqënia jote pranë,
po kthimi,më i rëndë dyfish.

Ti kishe kohë,tepër kohë,
të vije hijshëm,mrekullisht,
atëherë kur isha zjarr e valë
dhe globi im,qe syri yt.

SIMBIOZA HISTORIKE
----------------------------------

Për ta bërë Qesarin më Qesar,
nxorrën në skenë Brutin
dhe e bënë më Brut.
. . .
Më tej vijoi skenari...
. . .
Edhe Brutin e lanë në histori,
që të mos vdiste Qesari.

E VËRTETA E JETËS SIME
-----------------------------------------
I vogël,
vuajta hallet e të mëdhenjve.
I madh,
vuajta hallet e të vegjëlve.
Për hallet e mi nuk pata kohë.
Boshësinë e jetës sime,
mundohem ta mbush me poezi të brishtë.
Kaq është e gjithë.
. . .
Të tjerat janë zbukurime.

QYTETI IM
----------------

Sheshi historik i qytetit tim,qe prishur.
Ndërtimet pa leje,
kafshata-kafshata e kishin gëlltitur.
S'kish më as shesh,as pemë,as lulishte.
Zyrtarët,pa humbur kohë,
me një firmë dhe një vulë,
ndërtimet pa leje,i kthyen të ligjshme.
Ky ligj i rreptë,
qytetit tim i ka dalë për zot.
. . .
Qytetit tim,
që nxiton të shkojë në Europë.

2007-10-19T20:07:00.001+02:00

Stema e Shoqates

Flamuri ne qender te fshatit

FSHATI IM, LAZERATI
Fshati im i ashpër shumë,
Gurë në male, gurë në udhë,
Gurë të forte, gurë të murmë .

Çdeshi bëri histori,
Veten ka për krenari,
Se ka njerëz si ai.

Sa bujar ,aq dhe I zoti ,
Ngritur në një këmbë Sopoti,
Me shpirt e zëmër tek Zoti.

Prehem kur në të vë kokën ,
Dhe një gur nga Lazarati ,
S’e ndërroj as me gjithë botën.

Iliaz Bobaj

Njerëz të shquar të Lazaratit

NJERIU I KONTRIBUTEVE TË SHQUARA
Emra dhe figura të shquara atdhetare të Lazaratit e kanë ushtruar aktivitetin e tyre patriotic edhe jasht vendit me angazhim diplomatic në mbrojtje të interesave kombëtare, me përhapjen dhe mësimin e gjuhës shqipe në diasporë. Nje prej këtyre personaliteteve ishte AGO RABI . Agua u lind në Lazarat në vitin 1888. Babai I tij Rakip Rabi ka qënë një nga luftëtarët e çetave të Lazaratit në luftrat për liri dhe mbrojtjen e trojeve shqiptare. Ishte muhip bektashi I Baba Sulejmanit I Teqesë Hajderie të Gjirokastrës.Ambjenti atdhetar e fetar bektashi ndikoi tek personaliteti I tij dhe në shpirtin atdhetar, në urtësinë shpirtërore , pasurimin me virtute të mira njerëzore , në etjen për dituri, dhe pa veset e kohës, duke e bërë atë një personalitet me autoritet . Menjëherë mbas emigrimit në Amerikë u lidh me drejtuesit e e komunitetit shqiptar në Amerik si me Fan S Nolin, Sotir Pecin, Kristo Dakon, etj . Së bashku me mësueset Sevasti e Parashqevi Qiriazi u muar me hapjen e shkollave shqipe në radhët e komunitetit shqiptar atje. Mbas kompletimit me arsimim ju fut punës për hapjen e gazetave shqip si “Përparimi”, Imigranti” në Neë York ,Boston si dhe furnizonte me kronika nga aktivitetet e degëve të emigrantëve në shtete të ndryshme gazetën “Dielli” I shoqatës Vatra . Agua mbante dh lidhje ma atdheun dhe fshatin e tij Lazarat . U gëzua shumë kur mësoi së në Lazaret në 1915 mësuesi arbëresh Sinjore Tozeli kishte hapur shkollën shqipe . Në një lëtër që I dërgonte drejtorit të gazetës “Omonia “ që dilte në Gjirokastër greqisht më 1915-1916 , I shkruante: “ I nderuar , zoti Dilo ! Mora vesh se zotëria juaj botoni një gazetë në Gjirokastër greqisht. Meqënëse unë di greqishtë dhe jam nga Lazarati, ju lutem më dërgoni disa numra . Me këtë veprim ju I shërbeni vëllazërimit të krishterëve dhe muslimanëve , pamvarësisht kritikave të ish kajmekamit , e editorit të “Diellit “( Bahri Omarit )- ( Shënimi im ).

Pas luftës së parë botërore monarkitë fqinje dhe Italia mezi prisnin të zbatohej “traktati i fshehtë i Londrës” . Shqiptarët e Amerikës u organizuan në partitë politike Shqiptare. Drejtuesit dhe intelektualet patriot të këtyre partive përpiluan dhe I dërguan një “Promemorie” Presidentit të SH.B.A . Ëudro Ëillson 88 vjet më parë:
Boston Mas. U.S.A.4.5.1919
PROMEMORIE
Presidentit të Shteteve të Bashkuara të Amerikës Ëudro Ëillson.
I nderuari , zoti President! Duke qënë se së shpejti do të shkoni si përfaqësues I Amerikës fitimtare në konfrencën e Paqes ; duke q1ënëse Shqipëria është në rrezik nga një traktat për coptim nga fuqitë fqinje aleate ; duke qënë se ju kini dhënë deklarat që Vlora dhe krahinat për rreth mund ti mbeten Italisë : Kërkojmë nga Shkëlqesia Juaj që ta konsideroni edhe një herë këtë Deklaratë Tuajën , pasi pot ë marrë Vlorën dhe krahinat për rreth Italia atëherë Adriatiku bëhet liqen I mbyllur Italian dhe përsa I përket Vlorës sa mund të rrojë njeriu pa mushkri aq mund të jetojë Shqipëria pa Vlorën.
Kemi shpresë tek Shkëlqesia Juaj se do të mbrojë në atë konferencë të drejtën shqiptare .
Për Partitë Politike Shqiptare
K R Y E T A R I Kristo Dako.
F I N A N C I ER Rexhep Demi Filati
K O N T R O L L O R Ago Rakip Lazërati.
Presidenti Ë.Ëillson u deklaroi autoriteteve të emigracionit shqiptar me Fan S Nolin në krye ku bënte pjesë dhe Ago Rakip Lazërati se : “Shqiperia do të ketë një zë në këtë konferencë që ta mbrojë dhe ai zë jam unë”.
Pas formimit të qeverisë së Sulejman Delvinës , dalë nga kongresi I Lushnjës dhe pranimit të Shqipërisë në Lidhjen e Kombeve, Agua u kthye në atdhe më 1921. Ndjek me interes zhvillimet politike në vitet 1920-1924. Thirrjes së Nolit për pjesmarrje në administratë ju përgjegj : “ Rëndësi për mua ka që u bë
Shqipëria !”
Agua jetoi gjith kohën e Zogut në aktivitetin e tij privat jasht politikës . Përjetoi me dhëmbje pushtimin fashist të vendit dhe ishte për luftën çlirimtare. Ishte kundër politikës servile ndaj Titos që mbanin krerët e regjimit dhe këtë e shprehu haptas në popull me rastin e vizitës së Enverit në Beograd më 1946. Fjalëve të bukura për Titon të agjitatorit të Frontit ju përgjegj:-Po , mor po! I mirë është sërbi Tito , por për Shqipërinë është shejtan mulliri!.
Në vjashtë të vitit 1948 atdhetarin Ago Rabi e burgosin në burgun e Gjirokastrës se “nuk pagoi detyrimet dhe pas një viti lirohet I sëmurë në shtratin e vdekjes . Ai ato ditë ndroi jet në dhjetorin e vitit 1950 .Ky ishte shpërblimi që I dha regjimi këtij atdhetari të madh. Dhe më von regjimi nuk njohu apo nuk përmendi kurë kontributet e tj , vlerat e tij për atdheun në ato ditë të vështira të rezikut të shpërbëries.Agua u nda nga jeta duke marrë nderimet , respektin dhe vlerësimet e të gjithë bashkëfshatarëve ,po ashtu dhe të miqëvë dhe bashkëatdhetarëve të tij mes të cilëve punoi dhe jetoj.
Zia Basha

Eliaz Maliq Lazarati publicisti që s’pranoi të shkelte parimet për të bërë fituar ofiqe

Njeriu fisnik që s’bëri kompromise në jetë

Eliaz Maliq Lazarati, kështu e quajti veten kudo, për aq kohë sa jetoi e punoi. Kjo mjafton që ai të meritojë nderimin e brezave në Lazarat. Jeta e tij, megjithëse mjaft e shkurtër ishte intensive e produktive, sa nuk e teprojmë të deklarojmë se Iliaz Lazarati mbetet figura më e denjë dhe më e kompletuar ku përmblidhen virtytet më të mira të banorëve të fshatit tonë e më tej të zonës ku jetoi.

Historia e jetës
Ai u lind në vitin 1897 në familjen Bobi. I ati ishte luftëtar i çetave patriotike kundër andarteve greke në Lëkurës, anëtar i shoqërisë “Dora e zezë” që vepronte në atë kohë në Gjirokastër e që punonte për përhapjen e shkrimit shqip.
Çastet dramatike që kalonte vendi në fillim të viteve 1 900, por edhe edukimi në familje ndikuan fuqishëm në formimin e Iliazit. Mësoi të shkruajë dhe të lexojë shqip në familje, sepse në fshat kishte shkolle turke (Metepi). Në gjuhën e nënës lexoi Naimin dhe Çajupin. Mbas pushtimit të parë grek për arsye ekonomike si të gjithë largohen në Vlorë, ndërsa më vonë niset për në SHBA si emigrant.
Në Amerikë me gjithë se shumë i ri, bie në kontakt me figura të njohura të lëvizjes patriotike (në gjirin e shoqërisë “Vatra” dhe organizatave të tjera patriotike), që kishin anëtarë Fan Nolin, Sotir Peçin, Mihal Gramenon, mësueset Sevasti e Parashqevi Qiriazi, etj. I paisur me inteligjencë natyrale, mësoi në shkollat e atjeshme. Fitoi dije dhe kulturë që shumë shpejt do t’i vinin në shërbim të mëmëdheut me një aktivitet shumëplanësh Në prill1917 e mobilizojnë në ushtrinë amerikane (Lufta e Parë Botërore). Nga lufta doli i invalidizuar nga helmet që u përdoren pësoi infeksion kronik në mushkëri.

Me urrejtje për luften që nga fronti shkruan shkrimin e parë të tij për fitoren e shqiptarit Thoma Papa në një kampionat mundjeje në njësitë e ushtrise amerikane në Evropë. Nga Parisi bashkë me këtë publikim u bën thirie shqiptarëve që trimërinë, zgjuarsinë dhe forcën e tyre ta vënë në shërbim të Atdheut. Iliazi I shfaqi idetë e tij në shkrimet e shumta në revistat “ëerparimi”,”Imigranti”,etj.
Ai bëri përpjekie të mëdha që shoqëria “Vatra” të konsolidohej më shumë si organizatë patriotike. Ne seksionin e Vatrës, për pritjen dhe sistemimin e emigratëve shqiptarë luajti rol të madh në shtimin e antarësisë, lehtësimin e momentit të parë të emigrantëve që shkelnin për herë të parë Amerikën.
Në inisiativën që u morr në atë kohë “Jepni për nënën” priu me shembullin e tij dhe kontribuoi për mbledhjen e ndihmave të shumta që shërbenin për çështje të ndryshme në interes të Atdheut.

Publicistika
Ndërkohë që me shkrimet dhe punën e tij kërkonte bashkimin,unitetin, në gjirin e vatanit duke luftuar përçarjen dhe përçarësit.
Në një shkrim të tij kritikonte ashpër Faik Konicën për mendimet e shprehura në gazetën “Albania”. Në këtë shkrim thuhet “… Begu i Konicës në një nga numrat e “Albania” që botohet në Bruksel, për të cilën dhe për pak desh na u quajt “Hero i kombit”, deklaroi sheshit se: …që të bëhet Shqipëria një shtet më vete në gadishullin Ballkanik duhet që muhamedanët shqiptarë të bëhen të krishterë. Por duket sheshit se ja një akull për të mbajtur larg çështjes shqiptare disa muhamedanë fanatik e të pa djallëzuar. Po djallëzia i mbeti në valët e Adriatikut se Shqiptarët e mirë e kuptuan rrezikun dhe pa ndryshim feje u bashkuan dorë më dorë deri sa ngritën shqiponjën të valojë për gjithmonë, sa të jetë bota, gjer atje ku ka të drejtën të valojë…
- Jemi shumë të sigurtë që terë ata që u është mësuar goja edhe shpirti do t’i pergjigjen kthjelltazi. - Njeri në kishë tjetri në xhami, jemi vëllezer s’na ndajnë dot”.
Këto janë replikat e Iliaz Lazaratit ashtu si i ka menduar ai, shprehur me gjuhën e kulluar që përdorte në vitet e para të shekullit që lam pas. Shumë artikullshkrues të sotëm do ta admironin gjuhën, fjalorin, forcën artikuluese e zhbiruese të mendimit që pasqyrohet në çdo shkrim të tij.
…“Të mësojë shqiptari”, botuar në vitin 1916, Iliazi ju rikujton shqiptarëve se populli shqiptar s’e ka pushuar asnjëherë luftën për liri e flamur, por fqinjët lakmitar dhe të shiturit e brendshëm kanë futur “spicat e përçarjes”, fetare e krahinore. Shpëtimi i vendit s’vjen nga të huajt, por nga vet shqiptarët, thotë ai. Ne duhet të kemi miq, por jo ata që hiqen si miq, ai këshillon: “Në qoftëse neve do ta bëjmë punën në heshtje (humbje, vigjilence), “miqtë tanë” do të na marrin në dorë dhe përveç robërisë nuk ëndërrohet gjë tjetër. Atëherë druri i armikut do të lozë në kurrizin tonë gjer sa ne të zgjuhemi prej gjumit e të marrim frenat e Shqipërisë. Të jemi të bashkuar, duar me duar, duke u betuar se do të derdhim tërë fuqinë pasi intrigat e propagandat kundrejt nesh janë të panumurta. Të mos shohim ëndrra me sy hapet si në natën e madhe të Shëndreut” .
Shkrimet e Iliazit janë të shumta e më lart u përmendën disa nga thëniat më të spikatura.

Vlerësimi
Në sfondin e ndarjeve politike,shtresëzimeve politike ose pluralizmit të atyre viteve Iliaz Lazarati e gjen veten më të sigurtë në anën e shtresave të mesme dhe të varfra.
Në vitin 1921 kthehet në atdhe me disa patriotë të tjerë midis tyre dhe Veli Hashorva. Atë vit martohet dhe më vonë lind vajzën e tij të vetme, një fëmijë që lind bashkë me emrin Liri. Gjatë këtij qëndrimi njohu gjendjen ekonomike, shoqërore dhe politike të vendit. Ndërsa rradhit në anën e demokratëve. Në verën e 1923-it largohet përsëri nga vendi. Sëmundja nga e cila vuante kishte avancuar me shpejtësi, ishte kjo arsyeja që e mbajti larg lëvizjes së Fan Nolit në 1924, por ai e përcolli nga larg me urimin mirupafshim në Shqipërinë e lirë.
Me ardhjen e Zogut në pushtet edhe në emigracion u ndjenë përçarjet politike që depërtuan edhe tek vatranët. Duke dashur të kundërshtojë tendencën e një grupi të quajtur organizatorë për reformimin e degëve të Vatrës, me përkrahës të Zogut, debaton hapur me Konicën në 7 nëntorit 1925 me anë të një shkrimi, ku tregon se do të mbetet opozitar sikurse shumica e vatranëve.
Në qëndrimet e tij parimore, me karakterin e pastër e shumë të qëndrushëm kishte tërhequr admirimin e shqiptarëve jo vetëm të Amerikës, por edhe më gjerë. Këtë e trgon shtypi i kohës. Ja disa copëza nga gazetat e asaj periudhe:
“Besoj se të gjithë atdhetarët kanë dëgjuar emrin e atdhetarit të vërtetë z.Eliaz Maliq Lazarati. Zoti Eliaz është një djalë me ndjenja patriotike, me sjellie të mira dhe i urtë. Dimrin e shkuar pata fatin të jetoj me këtë zotëri një kohë të shkurtër po të lumtur, e cilla do të mbetet e paharruar. Fjalët e tij me gëzonin pa masë, se s’kish tjetër fjalë vetëm Shqipëri dhe tjetër jo. Çdo atdhetar që e njohu u hidhërua tepër me ikjen e zotrisë. Po hidhërimi më i madh për mua ishte se mu nda shoku i besës, që më thirri vëlla. Iliazi na la shëndenë. Ai zuri prap t’i shërbejë çështjes kombëtare duke qenë si mësonjës në klubin “Mali i Tomorit”
...E urojmë mikun tonë Eliaz Maliq Lazaratin ta shohim oficer në Shqipërinë e lirë duke i shërbyer flamurit madhështor të Skenderbeut…
Kështu e njihnin dhe e vlerësonin shqiptarët e vërtetë Iliazin tonë.
Pilot në ushtri, gazetar, mësonjeës, politikan, oficer i ushtrisë amerikane e mbi të gjitha një njeri human. Edhe shpirtin e falte për të tjerët. Janë të shumta urimet që mirrte dhe u dërgonte bashkatdhetarëve, në fund të çdo urimi përdorte shprehjen “në Shqipërinë e lirë”. Një djalë megjithëse në moshë të re kishte një formim të plotë, dashuri e vyrtyte duke bërë për vete këdo që e njohu dhe punoi me të.

Kthimi në vendlindje
“Shkoj pranë nënës Shqipëri dhe vajzës sime Liri”, kështu shkruan në pasaportën e tij në vjeshten e vitit1926 kur kthehet përgjithmonë në atdhe.
Me mbritjen në fshat, megjithëse i sëmurë ai përjetoi sikur lindi përsëri. Miqtë ngado e përshëndesnin ardhjen e tij. Presidenti i vendit Ahmet Zogu i kërkon shërbim për të kryer detyrën e prefektit të Gjirokastrës, që me mirësjellie dhe argumente shëndetësore e refuzoi. Vetëm kjo do të mjaftonte për të vlerësuar Iliaz Maliq Lazaratin. Një veprim i tillë zor se ndodh edhe sot, kërkesa që një opozitar të drejtojë si prefekt, por edhe refuzimi i postit nuk është më i pakët. Ishin vlerat, aftesitë, puna e bërë dhe qëndrimi patriotik i Iliazit që imponuan kërkesën.
Vitet që i mbetën i kaloi me njerëzit e tij duke ndjerë klimën dhe aromën jetëdhënëse të vendit të tij, duke vërtetuar rekomandimin e mjekut të tij në Amerike që i tha “nëse dëshiron të jetosh më shumë shko në Shqipëri se këtu i ke ditët të numuruara”. Shpirtin e tij fisnik e njohën përsa jetoi edhe bashkëfshatarët. Në defterët e tij lexohen ndihmat në të holla që jepte për të sëmurët, për të pastrehët që donin të ndërtonin diçka, për të varfërit, për jetimët, etj. Në një vend shkruan: ”Në Lazarat ka dhe jetimë, por këtë radhë ja bleva djalit të Bidos këtë kostum se ky është flori, ju do të rroni e do ta shikoni, Shqipëria po i lind trimat e saj”. Kështu tha ai kur ja dhuroi këtë veshje Muhamet Gjolleshës.
Lart në Malin e Sopotit duke pirë ujin e Picunarit nën erën e trëndelinës mbylli tepër i ri jetën e tij, pa ndarë nga dora krijime, shkrime e vjersha:
Vetullat e tua,/ hapur si piriri,/ Më lëndojnë mua,/ me hije vështrimi.
Faqet porsi mollë,/ buza trëndelinë / Dhe ti mes i hollë, / Që s’më le fuqi.
Lulet lot lëshojnë, / Jetën s’u harroj / Orët që shkuan, / do t’i adhuroj.
Kështu u shua njeriu më i mirë, më i formuar, atdhetari e kurajozi, i burrëruari që në fëmijëri. Eliazi dhe sot mbetet një shembull e model për brezat e rinj. U nda nga jeta vetëm 31 vjeç, por kujtimi që la pas, zemra e madhe dhe shpirti bujar kujtohen edhe sot me nderim nga të gjithë.
Sali Rabi
Mësues

2007-10-17T19:29:00.000+02:00

Gazeta Lazerati Nr 16 Shtator 2007
Nga Njazi Mahmuti

Një vështim panoramik për dinamikën e fiseve të fshatit gjatë historisë shekullore

Lazarati dhe fiset në përbërje të tij
Lazarati është një trevë e banuar që në periudhën ilire. Kjo vërtetohet nga gjetjet arkeologjike si muret e vjetra ilire, monedha, varre të asaj periudhe dhe objekte të tjera. Familjet e fshatit e kanë origjinën nga fiset dhe janë krijuar si pasojë e ndarjes së këtyre fiseve. Fiset kanë patur edhe dinamikën e tyre gjatë historisë shekullore. Ato sipas vëzhgimit tonë janë rreth 49, duke filluar sipes rendit alfabetik nga: Alikaj, Bucaj, Koçiaj, Bashaj, Gabaj, Gërveshaj, Kazmaj, Prokaj, Birbilaj, Buzheraj, Totaj, Gjolleshaj, Kolaj, Brahimaj, Gjylaj, Bejkaj, Selimaj, Skëndaj, Mahmutaj, Hallaçaj, Derxhaj, Bobaj, Krishtaj, Tulaj, Pollaj, Skëndulaj, Bocaj, Mamaj, Meçaj, Jupaj, Nuraj, Çelaj, Kolaj, Shurdhaj, Gjinaj, Malaj (Çallëkaj), Aliaj, Shkurtaj, Doracaj, Hiraj, Trakaj, Difaj.

Fshati ynë, ashtu si gjithë trevat e Ballkanit, nën influencën e faktorëve të ndryshëm ekonomik, socialë, politik, si dhe pushtimet e ndyshme që nga romakët, sllavët, bizantinët, turqit e deri në pushtimet e Luftës së Dytë Botërore ka patur dinamikën e tij të lëvzjeve, qoftë individuale, qoftë të një fisi të tërë.Veç kësaj nën influencën e këtyre faktorëve ka ndryshuar edhe madhësia e fisit, si dhe shpërndarja e tij. Kështu disa fise që sot janë të mëdha, dikur kanë qenë të vogla dhe disa të tjerë që numërojnë pak familje, dikur kanë qenë të mëdhenj. Është interesant të theksojmë se disa fise me njeri tjetrin quhen të afërt (kanë dalë nga një zjarr, thoshin pleqtë tanë). Këto fise me njeri tjetrin quhen një gjak dhe nuk bëjnë martesa midis tyre, edhe në ditët tona. Kështu Koçiajt, Bucajt, Rabajt, Selimajt, Prokajt janë një gjak; Brahimajt me Skëndajt; Mahmutajt me Bejkajt; Alikajt me Kolajt e mjaft të tjerë. Kjo mosbërje martesash brenda një fisi e ndjekur sidomos në linjën mashkullore nga të parët tanë, ka rëndësi shkencore sepse sa më të afërt të jenë prindërit, aq më i madh është propabiliteti për të lindur fëmijë me difekte të rënda.
Prezenca historike qindra vjeçare e fiseve në Lazarat vërtetohet në shumicën e tyre edhe nga toponimet që gjenden, si brenda fshatit, ashtu dhe rreth tij. Kështu kemi Gropat Gabe, Arrët e Buce, Mërximat e Zalike, Mërximi i Krishte, Gropat e Trake, Arrët e Proke, etj.
Por në rrjedhën e histories, ashtu si u tha më lart veç fiseve që janë sot në Lazarat ka dhe një numër jo të vogël fisesh që kanë qënë, por që sot nuk janë më. Një pjesë e tyre janë larguar për hasmëri; si p.sh. Lezajt që banonin në Breg të Sinamate, aty ku janë shtëpitë e Alike (Osmënit) u larguan për shkak të hasmërisë me Bucajt që banonin përballë te shtëpitë e Aliut. Thuhet se Lezajt u vendosën në Leshnicë dhe njeri vëlla mbajti mbiemrin Lezo ndërsa tjetri e bëri Shekaj për nder të nënës së tyre Sheko. Nga ky fis janë nipër nga nëna Kalo e Zenel Brahimi. Një djalë i këtij fisi Thoma Lezo është doktor i dëgjuar në Athinë. Pak më vonë, po për hasmëri u shpërngul dhe u vendos në Hormovë fisi i Tenajve. Zalikajt dy djemtë e tyre, Mehmeti dhe Coli rreth viteve ‘30 po për hasmëri me Hiraj u larguan nga fshati për në Greqi, ku mund të jenë edhe sot. Qirkajt mendohet se u vendosen në Grapsh, Çufajt në Koshovicë. Shumë fise të tjera janë larguar për arsye ekonomike. Nnga këta përmendim Tushajt në Turqi, ku një djalë i Mirteza Tushes ishte jurist i dëgjuar në shekullin e kaluar, pinjolle e këtij fisi është Hiro Buci. Për në Turqi është shpërngulur edhe fisi i Naipajve, Eminajve e Hitajve. Pasardhës të të cilëve vazhdojne të jenë edhe sot.
Disa fise nuk janë larguar por janë shuar ose për shkak të mos lindjes së fëmijëve ose për shkak të mos lindjes së meshkujve në fis. Nga këta përmendim Serjanajt, të fundit Baçe Serjani, Çelo Serjani e Mine Serjani jetuan deri nga vitet ‘70 të shekullit të kaluar. Për të njëjtën arsye u shuan Dyrmishajt, e fundit ishte Bele Dyrmishi (Brahimi). Nga moslindja e djemëve u shuan Merkajt dhe Lulajt.
Për shkak të imigrimit brenda vendit nuk janë në fshat fisi i Rjepajve, Aliajve dhe Bobajve. Janë dhe një numër i madh fisesh të larguar shumë herët nga fshati, por që nuk u dihet shkaku i largimit dhe vendi ku janë vendosur. Për këto fise na kanë mbetur toponimet, të tilla janë: Fiku i Xhexhe për Xhexhajt, Lëmi i Kide për Kidajt, Meni i Lule për Lulajt, Lëmi i Meme për Memajt, Baçe e Kajmake për Kajmakaj, Biga e Shebeke për Shebekajt, Kulla e Përjele për Përjelajt. Janë dhe një numër fisesh si: Bahaj, Sadikaj, Nurçaj, Dukataj, Carulaj, Xhafaj, Ferataj e Muçaj për të cilët nuk kemi të dhëna të tjera.
Nga të dhënat e mbledhura deri tani rezultojnë rreth 24 fise të larguara ose të shuara të fshatit. Veç fiseve të larguara gjatë shekujve, ka edhe fise të ardhura megjithëse në numër jo të madh. Nga këto përmendim Doracajt (Islam Doraci plaku) i ardhur rreth 70 vjet më parë nga Progonati, Shkurtajt (Guçe Shkurti) i ardhur nga Golemi rreth 50 vjet më parë. Këto fise, si dhe të tjera të ardhura në Lazarat janë mirëpritur e ndihmuar për tu integruar dhe sot ata ndjehen plotësisht lazaratas.

Kërkesat për dituri gjithnjë e më pretenduese
Ka më tepër se tre vjet që një numër më i madh nxënësish të niveleve të ndryshme arsimore kanë kanë ndjekur studimet e larta në universitete të ndryshme të Tiranës. Prej kohësh Tirana është kthyer në një pikësynim gati ëndrërrimtar që here-herë shihej me frikë, kjo për arsye se ndjekja e një shkolle të lartë në kryeqytet është tepër e madhe për një nxënës të thjeshtë nga ky fshat.
Para tre viteve të fundit, natyrisht që ka patur studentë që kanë hedhur hapat drejt Tiranës dhe emri i tyre përsëritet mjaft herë me admirim, kjo për arsye se ishin jo vetëm studentë me rezultate shumë të mira, por për më tepër të rinj me synime dhe ambicje që ia dolën mbanë të zënë vend në një mjedis shoqëror, ku dhe universiteti “Eqrem Çabej” i Gjirokastrës nuk i kishte hapur ende mirë dyert për të rinjtë e Lazaratit.
Viti i vërshimit fatlum që përkon me një tranzicion shoqëror e psikologjik ishte viti 2000 ku më shumë se gjysma e maturantëve vazhduan universitetin e Gjirokastrës e mjaft prej tyre zgjodhën Tiranën. Më pas, pati ulje të numrit të maturantëve që ndoqën studimet e larta kryeisht për mungesë të besimit apo formimit të tyre, për të njohur sërish rritje jo të rastësishme në vitet 2004-2006. Këtë fakt e vërtetojnë edhe statistiat. Mjafton t’u hedhësh një sy listave të sivjetshme të maturës, për të parë bumin e madh që ka shkaktuar kjo ëndërr e bukur në zgjedhjet e tyre. Mjaft nxënës kanë preferuar që edhe arsimin e mesëm ta zhvillojnë në Tiranë, duke zgjedhur shkollat private me zë si kolegjin “Nxënësit e Mesdheut”, kolegjin “Kristal”, etj.

Në të vërtetë Tirana është një shans ëndrre apo shprese, por asnjëherë nuk ka përftuar përmasat e saj ideale, në të vërtetë ato është vështirë t’i gjesh, kjo është arsyeja pse ka studentë të tillë si Lulëzimi, Lubjana, Marsela e Mjafte Gërveshi që kanë pasur fatin dhe vullnetin të vazhdojnë fakultetin në Ferrara të Italisë. E po në këtë qytet vazhdojnë dhe Muedin Krishti, e Meri Bejko. Ndërsa kemi dhe studentë që kanë zgjedhur Maqedoninë si Arbër Meçi e Bruno Pollo.
Në një vështrim thelbësor të situatës sociale e ekonomike që bëhet shtrat për këta studentë dhe në një krahaasim mësimor e shoqëror me studentë e nxënës të rretheve të ndryshme, por edhe atyre kryeqytetas, vihen re ndryshime shumë të pakta që kanë të bëjnë jo me formimin e tyre mësimor sesa me mënyrën e përfshirjes dhe ballafaqimit të tyre në metropol.
Këto lloj ndryshimesh janë, jo vetëm jopenguese, jo vetëm interesante për ata që pëlqejnë varietetet, por më tepër janë ndryshime, që më shumë se asnjë lloj rrethane tjetër janë të kushtëzuara nga minikulturat që kanë mbrujtur njerëzit gjatë boshtit veri-jug.
Megjithatë cilado qofshin përfundimet e çdo llojë analize sociale është i rëndësishëm një fakt thelbësor: vetdija e njeriut po ndryshon dita ditës, duke pranuar pa përçapje një përfundim të pakundërshtueshëm: “Me arsim plotësohemi si humanitet, me arsim sigurojmë të ardhmen”.
Hatixhe Rabaj

Blektoria traditë e Lazaratasve
Fshati ynë tradicionalisht ka qënë i njohur si fshat blektorësh të mirë dhe kjo ka një bazë të vërtetë. Historikisht pavarësisht se fshati ka patur edhe bujqësi, baza kryesore ekonomike ka qënë blegtoria e kryesisht delja. Kjo ka arsyen e vet. Mendojmë se shkaku kryesor i zhvillimit të blektorisë ka qënë kullota shumë e mirë që ka fshati si në malet mbi fshat, ashtu dhe poshtë fshatit e përeth tij. Sot situata ka ndryshuar, megjithëse blektoria zë akoma një vend të rëndësishëm në ekonominë e lazaratasve, ata kanë
zhvilluar biznese të vogla e të mëdha që fillojnë nga 10-15 dyqanet e fshatit, lokalet e Kordhocës, bizneset e vendosura në Gjirokastër e deri në Tiranë.
Profesioni i bariut nuk është i lehtë. Ai ka sekretin e tij dhe nuk mësohet as në shkollë e as në kurse. Zakonisht ai trashëgohet e mësohet që në fëmijëri, në mënyrë graduale duke e dashur profesionin. Meqënëse është profesion i vështirë të rinjtë e sotëm nuk para e preferojnë, ndaj mosha mesatare e barinjëve të fshatit tonë është mbi 40vjeç por nuk mungojnë edhe më të rinjtë. Profesioni i ka bërë këta njerëz pak të ashpër; të ftohtit, bora, shiu e pasiguria e motit, lufta me egërsirat, etj, por ata kanë një bujari e një humor të veçantë dhe një solidaritet për ta patur zili. Kohët kanë qënë të vështira, ka patur luftra, kaçakë, hajdutë, kope egërsirash, por ata kanë ditur të jenë afër njeri tjetrit, të presin e të respektojnë mikun e nevojtarin dhe të luftojnë së bashku keqbërësin.

Që delja ka qënë burim i mirë jetese për Lazaratin këtë e vërtetojnë edhe shifrat. Statistikat tregojnë se në vitin 1938 fshati kishte rreth 1 5000 kokë dhën me pak dhi dhe fare pak lopë. Stanet ishin përhapur në gjithë Malin e Gjerë që nga Vajura e deri në malin e Dhuvjanit e Leftokaresë. Një pjesë e tyre dimrin e kalonin në pellgun e Delvinës e deri në Ksamil. Kjo gjendje vazhdoi edhe një periudhë gjatë komunizmit nga viti 1946 deri në vitin 1955-1956. Me bërjen e koperativës gjendja ndryshoi për keq. Nga 15-20 000 dhën që kishte fshati u reduktuan në rreth 7 000 kokë dhe në vitet më të mira 200-300 lopë. Në këtë situatë sigurisht nuk mund të plotësoheshin nevojat në rritje të fshatit për qumësht dhe mish. Të gjithë i kujtojmë me dhimbje vitet ‘80 kur u vendosën racionet e famshme të mishit dhe qumështit në fshat. Nënat tona të shumëvuajtura u detyruan tu vinin në gojë fëmijëve të vegjël, jo biberona me
Pelivan Gjini , Bajram Çelo 1956
qumësht, por garza me llokume. Çfarë tmerri dhe turpi për ata që propaganduan dhe drejtuan atë sistem! Por sot ku jemi?
As ka të krahasuar. Tradita është rikthyer duke bërë që numri i bagëtive të shtohet, malet janë mbushur përsëri me dhën dhe me barinj. Sa lë vathën e Rabe e ngjitesh grykës së Sopotit shikon stanin e Bejko Bashës e pak me lart xha Rashua që edhe pse i moshuar nuk ju ndahet dhënëve. Mbi krua është Zeqo Gjyli që e ka marrë zanatin që fëmijë dhe vazhdon të jetë bari i mirë dhe këngëtar i mirë. Një pjesë e madhe e barinjëve të sotëm janë vazhdim i familjeve tradicionale blektorale. Në mal të Alike është stani i Diftrit, biri i xha Aliut gjithë jetën me stan, stani i Mersin Gjolleshit, djali i xha Hysmetit që i vogël e deri sa vdiq bari i mirë. Në Avdullare Nexhmi Meçi, i xha Tatiut gjithë jetën çoban, në Makërxhimë, Novruz e Miro Meçi që s’janë ndarë asnjëherë nga dhëntë. Në Pllashnjë Mato Gjini e Qazo Llagatura, djali i xha Haskos që u plak pas dhënëve. Në Haur të Mahmute, Dinia me vëllezër, djemtë e xha Sejdiut që vdiq pas dhënëve e po kështu Raimi, djali i xha Lazes. Në Gropë të madhe Gjylajt e tjerë me Mato Kolin. Në Hije të Koçiut, Kapo Kazma. Në Gropa të Hysos, Kalo Kazma, nipi i xha Demos që në kohën e Zogut beharonte në Lenie të Korçës e dimëronte në Delvinë, bashkë me djemtë e xha Nafizit, Bastriun e Mahmutin. Në Mal të Gabe e në Lloiz, Hamza Balil e Hamit Gaba nipër të xha Magripit e të xha Dalipit, barinj të dëgjuar në Lazarat. Në Zgurë, Maliqi, nipi i Xhafo Bejkos që dorëzoi në brengën e tyre në zëmër. Por tani dhëntë mbahen edhe në fushë se ajo nuk mbillet me grurë e misër për shkak të kostos së lartë. Kështu në fushë kemi stanet e Bardho Mahmutit, Ramo Gjylit, Sulo Prokos, Bajo Mahmutit, Xhenet Brahimit e Lame Meçit. Në Bulo janë Avdulajt e Prokajt. Në Ravenjë, Qamil Çela me Kaçan Bucin e Ismail Bucin. Në malin e Dhuvjanit Hysen Brahimi e në malin e Bidos vëllezërit Ahmeti. Po kështu në malet e Dropullit janë shumë lazaratas me stanet e tyre ose me stane të përbashkëta me dropullitët. Disa të tjerë beharojnë në Poliçan si Mato Prokua e në Nemërçkë si Teno Buci e Asllan Hallaçi. Kopetë e barinjve të Lazaratit shkojnë nga 200 në 400 e 500 kokë seicila dhe të ardhurat që marrin nga qumështi dhe mishi i ndihmojnë për të jetuar mirë. Barinjtë stanet i kanë kanë bërë sipas ndërtimeve të kohës dhe i kanë pajisur për të jetuar sa më mirë.
Është e rëndësishme të theksojmë se barinjtë e fshatit tonë i vaksinojnë dhe i mjekojnë bagëtitë duke eliminuar sëmundjet sidomos ato që trasmetohen në njerëz, si melitenca. Është fakt që vitet e fundit në spitalin e Gjirokastrës nuk ka të shtruar me melitencë nga Lazarati. Veç rreth 15 000 dhën që ka sot fshati, në Lazarat ka dhe 2 000 dhi dhe afro
1 000 lopë. Shumica e lopëve janë 1 ose 2-3 për familje dhe fare pak janë në formë fermash të vogla me 10-15 krerë. Gjithë ky zhvillim i blektorisë në Lazarat është individual, spontan, i painkurajuar e mbështetur nga shteti. Kjo ecuri, jo e vogël e blektorisë që ka Lazarati, nuk është vetëm pasuri e tij, por është dhe pasuri kombëtare dhe normalisht duhet ndihmuar, stimuluar e mbështetur nga shteti, ashtu siç dhe veprohet në shtetet e tjera fqinjë në këtë fushë. Por këtu shteti, jo vetëm që nuk stimulon shtimin e blegtorisë, por nuk ndihmon as për të organizuar tërheqjen e prodhimit. Qumështi i lopëve, që nuk është pak, por rreth 20 kv në ditë vazhdon të shitet në mënyrë individuale në familjet e qytetit. E njëjta gjë ndodh edhe me mishin e viçave dhe të qengjave. Këto probleme të blegtorisë që nuk janë vetëm për Lazaratin, por për gjithë fshatrat e Labërisë duhet të sensibilizojnë organet e pushtetit lokal dhe qëndror e sidomos Ministrinë e Bujqësisë, të krijojnë mekanizma stimuluese dhe mbështetëse për ta zhvillluar më tej këtë sektor të rëndësishëm të ekonomisë kombëtare.
Zhvillimi i këtij sektori do të vlente, jo vetëm për të punësuar njerëz, por dhe për të shtuar të ardhurat individuale e kombëtare duke bërë që Shqipëria nga importuese e produkteve blegtorale që është sot, të kthehet në eksportuese të tyre, ashtu si ka qënë para Luftës së Dytë Botërore.
Bahir Basha
Mjek Veteriner.

Disa veçori të së folmes të Lazaratit.

Në të kaluarën e sot ka patur e ka mjaft hulumtime e studime mbi veçoritë e të folmeve krahinore. Këto dukuri janë trajtuar në planin historik e konkret. Në studimet e mirëfillta shkencore gjuhësore, nisur nga këto dukuri, është hedhur dritë e është pasuruar mendimi shkencor mbi ligjësitë dhe evolucionin e shqipes. Edhe vëzhgimet e hulumtimet mbi dukuri të veçanta gjuhësore kanë pasuruar ndjeshëm materialin gjuhësor mbi këto ligjësi.
Për shkak të kushteve të veçanta historike e gjeografike, edhe dukuritë e së folmes së Lazaratit pëbëjnë një material të pasur e me interes për gjuhësinë. Kjo e folme ruan forma të hershme të shqipes. Në vështrim krahasues ajo shfaq afëri jo aq me komunitetet fqinje rrethuese shqipfolëse, se sa me ato përtej kufirit të tyre. Kjo tendencë konservative edhe në fushën e gjuhës është rrjedhojë e faktorëve të lartpërmendur dhe e përpjekjeve për ruajtjen e identitetit kulturor e historik të këtij komuniteti, brenda identitetit të përgjithshëm krahinor e kombëtar.
E folmja e Lazaratit është pjesë e së folmes së Toskërisë Jugore. Por brenda saj çdo krahinë e njësi krahinore ka veçoritë e veta. Kjo e folme në përgjithësi i përket dhe ka afëri me ato të krahinës së Kurveleshit e Bregdetit të Poshtëm. Afëritë vihen re në fonetikë, leksik, morfologji, sintaksë, sinonimi, etj.
Megjithatë kjo njësi krahinore në të folmen e vet ka edhe veçoritë e saj të dallueshme. Një vështrim i përgjithshëm mbi këto veçori paraqet interes për dy arsye. Së pari, Lazarati është njësi krahinore e pagjurmuar, hetuar e vrojtuar deri tani në fushën e veçorive të gjuhësisë së folur. Së dyti, kjo do të zgjojë interesin e intelektualëve të Lazaratit (dhe më gjërë), veçanërisht të mësuesve të gjuhës shqipe për vëzhgime, hulumtime, mbledhjen e materialeve gjuhësore e përpunimin e tyre sidomos në hetimet e kërkimet dialektore, fjalë të rralla, etj.
Për hershmërinë e të folmes së Lazaratit dëshmojnë edhe shprehje e frazologji që e kanë zanafillën në besimin pagan. Kështu shprehje të tilla si: “për atë diell”, “për këtë zjarr”, “për atë që vete lodhur”, “për këtë vatër”, “mi bëfsh hi”, etj., nuk komunikojnë me asnjë religjon, qoftë katolik, ortodoks apo musliman.
Në këtë shkrim do të trajtohen në mënyrë të përmbledhur disa veçori e dukuri të kësaj të folme, kryesisht në fushën e fonetikës e morfologjisë: Në të folmen e Lazaratit zanorja – Y– ruhet e pa prekur pothuajse në të gjithë leksikun aktiv, si: syri, pylli, ylli, qytet, dyer, njyej, (ngjyej), thyej, lyej, mbërthyer, etj. Ndërkohë që në komunitetet fqinje si qyteti i Gjirokastrës, e disa krahina e njësi krahinore të Labërisë, Bregut të Poshtëm e Çamërisë ajo zëvendësohet me –I, si: siri, illi, qitet, dier, ngjiej, thiej, liej, mbërthier, etj. Në përgjithësi zanorja - U, përdoret në huazimet turke si: burek për byrek, dufek për dyfek, gjuveç për gjyveç, musafir për mysafir, surgjun për syrgjyn, etj. Megjithatë kjo nuk përbën dukuri përgjithësuese. Kështu në këtë të folme përdoren format: dyshek e jo dushek, gjyle e jo gjule, qyp e jo qup, bylyk e jo buluk, që përdoren në të folmet e Kurveleshit të Sipërm apo të Bregut të Poshtëm. Por ka edhe fjalë të shqipes (jo turqizma) që preken nga kjo dukuri si rrjedhojë e trysnisë së huaj. Megjithatë në toponimi ajo nuk shfaqet në asnjë rast, gjë që flet për qëndresë gjuhësore, por edhe shpirtërore e vetëdije shoqërore vetënjohëse.
Në të kryerën e thjeshtë zanorja e patheksuar fundore – ë, bie në të folmen e përditshme si: ham, lam, qam, etj. Në këtë rast zanorja fiton një gjatësi të dukshme si plotësim i rënies së – ë-së. Disa herë në format pësore të foljes vihet re rënia e –h-së si: u prëva për u preha, u prëmë për u prehëm u fshemë për u fshehëm, u ngremë për u ngrehëm, etj.
Disa folje zgjerojnë tonin e shumësit duke zbërthyer zanoren e temës të së kryerës së thjeshtë në togun zanor – ua si: muarrëm për morëm, dualëm për dolëm, mbuallëm për mbollëm, vualëm për volëm, etj.
E kundërta ndodh në shumësin e së kryerës së thjeshtë në disa folje, ku togu zanor -ua rneduktohet në-o, si: blojtëm për bluam, lojtëm për luajtëm, krojtëm për kruam shkrojtëm për shkruam, shojtëm për shuam.
Disa folje si: gjej, vij, fle, mbetem, prehem, e bëjnë vetën e parë njëjës me aorist sigmatik, si: gjeç(ë), arç(ë), fleç(ë), mbeç(ë)? Kjo trajtë gramatikore është e vjetër dhe ndeshet edhe në disa fshatra të tjerë të Toskërisë Jugore, tek arbëreshët e Italisë e në disa të folme veriore.
Në disa treva të tjera të jugut kjo dukuri shtrihet në shkallë më të gjerë, si: thaç(ë), raç(ë), paç(ë), laç(ë), etj., për thashë, pashë, rashë, lashë, etj.
Pak folje që në të kryerën e thjeshtë dalin me temë në - t, asimilojnë bashkëtingëlloren – t dhe zanoren - ë , duke dhënë -I , si: brita për bërtita, krica për kërcita, duke qënë kështu më afër formës emërore fillestare, si: britmë, kricmë, (krismë) ose krisje.
Në të folmen e përditshme forma e paskajores ia lë vendin formës lidhore kur paraprihet nga foljet - vij, nis, shkoj, përgatit, si: vajta të punoja, nisa të them, shkova të lajmëroja, u përgatita, ta prisja, etj.
Në të folmen e Lazaratit, si në gjithë toskrishten jugor zanoret e theksuara - a, e, para tingujve hundorë - m, n, nj, errësohen në - ë. Këtu përfshihen edhe emërtimet toponimike dhe huazimet turke. Dalin kështu format: qën, dhën, dhëmb, fëmër, gjëndër, gjëmb e ënjte, e prëmte, nën, Osmën, azgën, etj.
Zanorja – e, errësohet edhe para bashkëtingëlloreve dridhëse: r, rr, dhe para - h, si: shërra, njërëzit, plëhu, prëhem. Kjo dukuri vërehet edhe tek arbëreshët e Italisë dhe në Kurvelesh. Në dallim nga gjithë toskërishtja jugore ku shprehja njëri dje, njëri të martën, në Lazarat kjo shprehje del me zanoren - e, si: njeri dje, njeri të martën.
Në të folmen e Lazaratit pothuaj nuk shfaqet dukuria e ruajtjes së zanores – ë, si para edhe pas theksit. Kjo dukuri shfaqet në Himarë e fshatrat e tjera si në të Labërisë e madje edhe në fjalët me theks parafundor e tejfundor , si gjarpër, të martënë, udhënë, djalinë, Maja e Çikësë, etj.
Edhe në Lazarat , ashtu si në Kurvelesh e Bregun e Poshtëm, zanoret e gjata vihen re në rrokjet e hapura fundore, si: be, rrrufe, nome, hobe, vëri, si, dhi, etj. Kjo dukuri shfaqet edhe në foljet e vetës së dytë njëjës në urdhërore. Kjo për shkak të shkrirjes së grupeve të zanoreve - ae, oe, si: ngarko- ngarkoe, qëllo- qëlloe, shiko- shikoe, ha- hae, la- lae, vre- vrae, etj. Në këtë rast zanorja është më e tejzgjatur.
Interes paraqet dukuria e disa foljeve njërrokëshe të të tre zgjedhimeve në vetën e dytë njëjës. Aty vihet re bjerrja e – j- së, së vetës së parë dhe e -h-së, karakteristike të kësaj forme foljore, duke dalë në togun - ie dhe ae. Zanorja në këtë rast nuk e mbart gjatësinë e vet si në shëmbujt e përmendur më sipër. Përkundrazi ajo shfaqet e prerë. Kështu dalin format fshij (fshie), grij (grie), rrah ( rrie), vras ( vrie), ha (hae), pi (pie)..
Ashtu si në shumë fshatra të Toskërisë Jugore dhe në të folmen e Lazaratit nuk ruhen togjet e bashkëtingëlloreve -mb, nd, ng, ngj, si: shkun (shkund), mase (mbase), mëne (mendje), na (nga), konjill(kongjill), etj.
E njëjtë është edhe dukuria e rënies së- n-së, në rastet: daj (ndaj), darje(ndarje), dava (ndava), dau (ndau). Në ndajfoljet - andej, këndej, vihet re asimilimi i grupit të vjetër - nt (më vonë -nd) në -n si : anej, këtej.
Retacizmi si dukuri e vjetër parasllave ka vepruar në gjithë Toskërinë Jugore, si ranë-rërë, bënë-bërë, gjalpër – gjarpër, etj. Por në të folmen e Lazaratit ende ruhet forma më e hershme: gjjalpër, e paprekur nga rotacizmi. Por si në shumë treva të jugut edhe në të folmen e Lazaratit rotacizmi jo vetëm ka vepruar, por edhe prapavepruar gjuhësisht. Kështu veta e dytë e urdhërores së disa foljeve del në format: biri (bini), ziri(zini), fliri(flini), viri(vini), etj.
Asimilimi i – n-së vihet re edhe në format e vetës së dytë shumës të urdhërores së disa foljeve del në format e vetës së dytë shumës të urdhërores, si: ngrihi (ngrihuni), brihi (brihuni), krihi (krihuni) .

Në fushën e morfologjisë përbëjnë interes trajtat e vjetra të së pakryerës në dëftoren shumës. Kështu folja mbaj del në format unë maj, flij, ecij, qaj, veta e parë njëjës dhe: ne majim, flijim, ecim, qajim, lajim, etj.
Përdorimi i – ç-së, në vend të –sh-së para bashkëtingëlloreve të shurdhëta është tjetër
dukuri në këtë të folme, si çpoj, çpengoj, çkatërroj, çpejt,etj.
Ende vihet re përdorimi i –ç-së në fund të përemrave vetorë njëjës në kallzore, si: muan, tyan, atian. Po kështu edhe zëvendësimi I ndajfoljes – ku, pas pjesëzës treguese –ja, përbën rast të veçantë në të folmen e Toskërishtes jugore, si: ja tuk jam, ja tuk më ke, në vend të: ja ku jam, ja tuk më ke.
Si në shumë fshatra të tjerë të trevës jugore, edhe në Lazarat veta e tretë njëjës e foljes –dua, përdoret e ngurosur në formën e foljes pavetore - duhet si: do menduar, do thënë, do ruajtur, do qëlluar, etj.
Këto dukuri gjuhësore e të tjera përbëjnë për sot e për të ardhmen një fushë të pasur vëzhgimesh , hulumtimesh, hetimesh, gjuhësore e studimesh. E folmja e Lazaratit me veçoritë e saj përbën një material të pasur për studime të thelluara me karakter historik e përgjithësues.
Glosari në formën e një fjalorthi që mendoj se do të botohet në numrat e ardhshëm të gazetës do të plotësojë më tepër tablonë e përgjithshme të së folmes së Lazaratit në veçoritë e saj dalluese. Duke paraqitur veçoritë dalluese të kësaj të folmeje natyrshëm do të dalin në pah edhe aferitë e saj më të spikatura me të folmet e trevave të tjera të Toskërisë Jugore. Kjo do të ndihmojë drejtpërdrejt edhe për të ndriçuar çështjet më thelbësore të historisë së komunitetit të Lazaratit.
Beqir Mamo

KUR FLASIM PËR SHQIPËRINË...
------------------------------------------------------
Nga ILIAZ BOBAJ

Dikush më ka rrëfyer se diku, në një shkollë të Selanikut, ka ndodhur një ngjarje, që më ka mbetur në kujtesë. Mësuesja kishte ngritur në dërrasë një vogëlushe shqiptare, emigrante këtu në Greqi dhe po e pyeste përpara hartës se ku ndodheshin qytete dhe shtete të ndryshëm të botës. Dhe vogëlushja ia tregonte në hartë.
Një çast mësuesja e pyeti se ku ndodhet Shqipëria. Vogëlushja shqiptare hoqi sytë nga harta dhe vuri dorën e saj të vogël mbi kraharor. ''Ku është?'' e pyeti përsëri mësuesja, duke parë se ajo nuk ia hodhi fare sytë hartës. ''Është këtu !'', shqiptoi vogëlushja, duke i mëshuar dorës mbi zemër. Ndërsa sytë iu mbushën me lot.

Vogëlushja shqiptare e kish futur imazhin e madh të atdheut të saj të dashur, në zemrën e saj të vogël. Kështu e kishte përherë me vete. Kjo është magjia e atdheut. Ai ''udhëton'' së bashku me njeriun. Dhe ''folenë'' e vet e ngre përherë në zemër. Ai mbetet edhe forca edhe dhimbja e njeriut. Por jo të gjithë e ndjejnë magjinë e tij me të njëjtën forcë. Tek disa ''qendra e gravitetit'' të tij, ndjehet e largët, e dobët.
* * *
Kohët e fundit, në njerin nga stacionet televizivë vendas, këtu në Greqi, në njerin nga emisionet e pasdites, ishin të ftuar edhe dy emigrantë shqiptarë. Njeri përfaqësues i shoqatave, tjetri aktor. Emisioni, që ishte një bisedë nga ato që nuk të bëjnë ''as për të qeshur e as për të qarë'', bënte fjalë për të huajt, mikpritjen dhe racizmin vendas, etj. Edhe pse biseda të tilla nuk më ngjallin asnjë interes, pasi nuk thonë asgjë për të qenë dhe kanë nivel veçanërisht të ulët, duke parë dy përfaqësuesit shqiptarë, e ndoqa atë deri në fund.
Përfaqësuesi i shoqatave shqiptare, mbajti një qëndrim të prerë, dinjitoz. Por me kulturë. Ndërsa aktori ''interpretoi'' me dredhi. Së pari ''shkarkoi'' nga supet e tij Shqipërinë duke e deklaruar veten grek. Me një qëndrim servil, duke u bërë qejfin të ftuarve, që pothuajse të gjithë i drejtuan shigjetat e diskutimeve të tyre kundër përfaqësuesit të shoqatave shqiptare, vazhdoi deri në fund. Ndërsa shqiptari tjetër vazhdoi deri në fund me qëndrimin e tij dinjitoz. E vërteta është se kjo bisedë antiracizmi u kthye në një bisedë racizmi antishqiptar, ku emri shqiptar lakohej hapur si sinonim i së keqes dhe Shqipëria, atdheu ynë, fyhej po hapur deri edhe në titrat elektronike në ekran. Përfaqësuesi i shoqatave (nuk ia mësova dot emrin), edhe pse i vetëm kundër të gjithëve, (edhe kundër aktorit servil e qesharak), u mundua me gjithëfuqinë e arsyetimit të tij, por...
Si mbaroi biseda, rashë në mendime. Krahasoja përfaqësuesin e shoqatave me aktorin. I pari i ri, (ndoshta as tridhjetë vjeç), i dyti rreth të gjashtëdhjetave. Njeri dinjitoz, tjetri servil. Njeri e mbronte emrin e Shqipërisë dhe të shqiptarit, tjetri e shiste. Krahasimi vazhdon edhe më tej. Djaloshi, përfaqësues i shoqatave, me siguri ka ikur i vogël
nga atdheu. Shqipëria, atdheu i tij i varfër, nuk mundi t'i ofrojë gjë tjetër në këtë periudhë të vështirë tranzicioni, veçse ta niste me dhimbje rrugëve të botës. Por me vete i dha emrin e nderuar ''shqiptar''. Dhe djaloshi diti ta mbante me dinjitet atë. Tjetrit, edhe pse ka qenë një aktor krejt i zakonshëm, ai, atdheu i varfër, Shqipëria, e mbajti dekada si aktor, me pagë dhe me kushte shumë më lehtësuese se të tjerët. Pra, atdheu, megjithë varfërinë e vet, i ofroi shumë me tepër sesa atij djaloshit të shoqatave. Po pikërisht ky që mori më tepër, e shiti më lehtë.
Atdheu u dha të dyve një emër. Por njeri diti ta mbante, tjetri diti ta hedhë. Edhe diçka
tjetër. Asnjëfarë nacionalizmi të ngushtë nuk kishte në diskutimin e djaloshit të
shoqatave. Ashtu siç kish një ''kozmopolitizëm'' qesharak tek diskutimi i aktorit.
* * *
Emigrantët shqiptarë këtu në Greqi, në vendet e tjera të BE, apo jashtë saj, jo vetëm që gëzojnë një emër të nderuar, jetojnë me punë dhe me dinjitet, por edhe e kanë për
nder që janë shqiptarë. Kjo është krejt e natyrshme dhe shprehet krejt natyrshëm, deri edhe në aktivitete të organizuara prej tyre apo nga të tjerët. Por është po kaq e natyrshme, që, herëpashere, qoftë në mënyrë individuale, qoftë të organizuar, të ngrejnë edhe probleme që lidhen me atdheun tonë, Shqipërinë. Këtë gjë e bëjnë edhe publicistët, shkrimtarët dhe intelektualët. Kjo ka arsyet e veta. Kjo lidhet edhe me problemet e emigrantëve, edhe me faktin se, duke jetuar në vende me një zhvillim më të përparuar, ata kanë dëshirën e mirë dhe kërkojnë që edhe atdheu ynë të riparojë sa më shpejt mangësitë e të shkuarës dhe të tranzicionit, për të arritur shtetet më të zhvilluara. Ngritja e këtyre problemeve është dëshirë e mirë. Domosdoshmëri. Bile edhe kulturë. Asnjë keqdashje nuk ka në këtë mes. E keqja vjen nga një kategori tjetër, (kryesisht me nivel të ulët kulturor), që gjithshka shqiptare e mohon, e nënvleftëson. Bile edhe e përçmon. Disa mjeranë arrijnë deri aty sa të mohojnë edhe historinë, kulturën, vlerat tona madhore kombëtare. Më së shumti janë ato vlera madhore, që kjo kategori nuk i njeh, falë nivelit të ulët apo keqdashjes së tyre. Është vendi të theksoj se Shqipëria ka një histori të madhe, po edhe faktin se nuk ka komb në Ballkan, ku shqiptarët të mos kenë dhënë kontribute madhore në historinë dhe përparimin e tyre. Shqiptarët kanë qenë vendimtarë edhe në historinë e perandorive të mëdha. Disa, edhe cilësitë tona të vyera, të cilat i njeh dhe i nderon e gjithë bota, i nënçmojnë deri në mohim.Të tjerë, me një arsyetim tejet të mangët, ngatërrojnë vuajtjet në sistemin totalitar me atdheun, i futin të dyja në një ''thes'', duke mos i dalluar njerën prej tjetrës. Ndonjë tjetër, (edhe me qesharak), ngatërron fenë me atdheun, duke rënë pre e propagandës fetare antishqiptare. Natyrisht këto janë gjykime të cekëta, të njëanshme. Dhe bëhen prej të cektëve, të njëanshmëve. Por e keqja është se e thonë fjalën e keqe. Keqdashja dhe injoranca e kësaj kategorie shkojnë paralel me njera-tjetrën. Është pikërisht kjo që të detyron t'i gjykosh me të drejtë si njerëz të dobët, pa karakter, pa dinjitet. Në këtë thes të vjetër futen edhe ca sportistë, (edhe të afirmuar, por edhe disa të rinj, të cilët nuk kanë dalë akoma nga bebelinot) por që, para lekut, deklaratën e parë e bëjnë për të mohuar fanellën e përfaqësueses shqiptare. Në fakt ata deklarojnë se nuk e meritojnë atë fanellë të shenjtë. Dikush deklaron se ''në Shqipëri kisha vetëm një frigorifer''. Por harron se kishte në dispozicion edhe palestrat dhe kushtet e stërvitjes, që i kushtonin jo pak Shqipërisë së varfër. Kish edhe nderin e madh të përfaqësonte Shqipërinë në arenën botërore. Një gjë nuk arrin të kuptojë kjo kategori njerëzish. Shqipëria nuk ka nevojë për bastardë. Asaj i mjaftojnë shqiptarët që e ndjejnë veten shqiptarë dhe ndjehen të nderuar me këtë emër. Me ta ajo ndjehet mjaft komode. Si një nënë e nderuar me fëmijë të dashur, të mbarë. Dhe të tillë Shqipëria ka shumë e shumë. Aq sa nuk numërohen. Vetëm bastardët numërohen me gishtat e dorës. Të gjithë së bashku nuk vlejnë as sa maja e thoit të asaj vogëlushes shqiptare emigrante në Selanik.
* *
*
Më ka bërë përshtypje edhe një fakt tjetër. Sa here media vendase fton ndonjë emigrant shqiptar për ta ''intervistuar'', pavarësisht se ai mund të jetë askushi, në përgjithësi vihet re që më tepër flasin për t'i bërë qejfin medias vendase, sesa për të thënë të vërtetën. Aq më tepër për të mbrojtur me dinjitet të vërtetën. Si, gjoja padashur, disa syresh, lënë t'i hidhet shumë baltë Shqipërisë dhe shqiptarëve, e cila nuk u takon aspak. Natyrisht media vendase di se çfarë malli të zgjedhë për ta shitur si mall të skaduar para shikuesve të vet. Disa flasin kundër shqiptarëve edhe kur tema nuk ka asnjë lidhje me të. Kështu vetbëhen edhe më qesharakë. Ndonjë tjetër, kur u hidhet baltë shqiptarëve, hesht. Natyrisht heshtja e tij nuk mund të jetë veçse një llamarinë e ndryshkur. Sidoqoftë kjo kategori ka një limit të përbashkët. Pre e kësaj medieje bëhet edhe ndonjë përfaqësues i ndonjë shoqate. Më rrallë edhe ndonjë shkrimtar apo publicist, me qëndrimin e tij nënështrues ndaj kulturës vendase. Një njeri me mend e kupton se ka vend të vlerësosh edhe tënden, edhe të huajën. Kjo është kulturë. Por të mohosh tënden, do të thotë të mohosh veten. Pra të mohosh
vlerat e tua. Mendo se sa mund ta vlerësojë një i huaj një njeri të tillë. Nga ana tjetër edhe këtu e kudo gjetkë ka njerëz të nderuar, të cilët dinë të na vlerësjnë drejt dhe të na çmojnë kontributin dhe vlerat tona, duke merituar kështu edhe ata nderimin dhe mirënjohjen tonë.
Nëntorin e kaluar patëm rastin të ndjekim një aktivitet të studentëve shqiptarë në Patra për festat tona kombëtare, ku ishte i ftuar edhe ambasadori ynë, zoti Vili Minarolli. Një
grup studentësh, të drejtuar nga një djalë me kulturë, që quhet Hergys Manaj, shfaqën para ambasadorit dhe shikuesve një aktivitet të thjeshtë, por tërheqës, ashtu siç u dilte nga
shpirti. Shqiptarizmi i tyre dilte krejt natyrshëm, ashtu siç ndjehej si një diell i artë, Shqipëria, në zemrat e tyre. Aq me seriozitet u përgatitën, sa, kur i kërkuan sallë Rektorit të Universitetit të Patrës, ai u vuri në dispozicion sallën qendrore të Qendrës Ndërkombëtare të Kulturës së Universitetit. Se i pa njerëz seriozë, me dinjitet. Njeriun me dinjitet njerëzor, e vlerësojnë të gjithë. Atë pa dinjitet, e kthejnë në një lolo qesharak.

* * *
Ditët e fundit, atdheu ynë, Shqipëria, u vu përsëri në qendër të medias botërore. Shkaku ishte vizita e presidentit Xhorxh Bush në Shqipëri. Këtë herë vendi ynë u paraqit para medias botërore me imazhin e tij më të mirë. Besoj se, falë kësaj vizite tërësisht të suksesshme, Shqipëria përmirësoi veçanërisht imazhin e saj para botës. Aq u ndje kjo, sa
edhe media e huaj, (përjashto ndonjë këmbanë të ndryshkur ballkanike), arriti të theksojë se Shqipëria e vërtetë, ishte ajo që paraqitej direkt nga rreth 200 stacione televizivë në çdo cep të globit dhe jo ajo e paraqitur në ca raporte gjysmake të vëzhguesve ndërkombëtarë apo përfaqësuesve të Bashkimit Europian. Populli shqiptar, qeveria shqiptare, politikanët shqiptarë dhe gjithë opinioni mbarëshqiptar, i shpërfaqën botës Shqipërinë e vërtetë, dinjitetin tonë njerëzor e kombëtar. Ishte ky një potencial i madh mbarëshqiptar, që rrezatoi fuqishëm në botë. Shqiptarët, kudo që qenë, e ndjenë veten krenarë për vendin dhe kombin e tyre. Po edhe këtu nuk munguan ata që kërkuan qoftë edhe një ''vrimë të zezë'', ku të hidhnin katranin e tyre.
Kryesisht stacione të huaj. Por, si përherë, të ndihmuar edhe nga mercenarë të rëndomtë vendas. Dhe shpikën versionin e ''orës së humbur të presidentit Bush''. Një bllof televiziv, i cili pas disa ditësh u mbeti në dorë si një lajm i rremë që ishte. Por që u shit si ''bojë e zezë'' për t'u hedhur mbi Shqipërinë dhe shqiptarët.
* * *
Pas rënies së sistemit totalitar, në përgjithësi shqiptarët kishin rënë mjaft shpirtërisht. Ata u gjendën në udhëkryq. E rinisnin jetën pothuajse nga niveli zero. Këtë gjendje shpirtërore e rëndoi edhe më viti 1997, ngjarjet e të cilit e shpunë vendin ndoshta edhe një dhjetvjeçar pas. Shqiptarët paguan një haraç të ri, të rëndë. Por, për fat, ngjarjet rrodhën për mbarë. Vet shqiptarët ditën të orientoheshin drejt në një gjendje të tillë. Mendja e kombit rishfaqi edhe një herë gjeninë e vet. Shqiptarët kishin nevojë ''për të ngritur pakëz moralin''. Dhe këtë e gjetën tek vetvetja. Geni shqiptar nuk e kish humbur aftësinë e ripërtëritjes. Gjendja në Shqipëri ka ndryshuar dhe po ndryshon me orë. Për mirë, natyrisht. Edhe morali i shqiptarëve, brenda dhe jashtë Shqipërisë, është ngritur mjaft. Gjendja ekonomike, po ashtu. Problemet tona kombëtare po marrin hapësirën natyrale. E kam thënë edhe here tjetër e po e rithem përsëri. Me forcë. Me bindje të plotë. Po deshët më quani fantazist, por Shqipëria jonë, atdheu ynë i dashur, një ditë, me siguri, do të jetë ''Zonja e Ballkanit''. Ajo kërkon vetëm dashurinë dhe punën e gjithë shqiptarëve.
Patra,16.06.2007

Nis i mbarë viti i ri mësimor në të dy shkollat e komunës
( intervist me drejtorin e shkolles Z Sali Rabi)
Në bangat e dy shkollave të komunës së Lazaratit, në atë fillore “Baba Rexhep” dhe në atë të mesme të bashkuar “Muhamet Gjollesha”, janë ulur këtë vit të ri shkollor rreth 620 nxënës. Nga këta në klasë të parë janë regjistruar 42 fëmijë.
Drejtori i shkollës Sali Rabi thotë se “falë masave të marra në bashkëpunim me komunën, viti shkollor nisi pa probleme dhe shqetësime që mund të bëheshin pengesë për proçesin mësimor”. Sipas Rabit në të dy shkollat ka një staf të plotë pedagjik. 36 është numri i mësuesve nga të cilët 19 janë vendas , nga fshati dhe që të gjithë me arsimin përkatës. Ky fakt ndikon në një cilësi më të mirë të mësimdhënies, shton drejtori i shkollës.
Në lidhje me problemin e teksteve mësimorë gjendja paraqitet gati e njëjtë me shkollat e tjera në rajon. Krahasuar me vitet e tjera ka më pak mungesa në librin shkollor. Për nxënësit e shkollës së mesme nuk ka mbrritur ende libri i fizikës (problem ky për gjithë rrethin). Në disa klasa ka patur mungesa të pakta, pasi librat u porositën në varësi të numrit të nxënësve dhe në shkollë u regjistruan më shumë vetë nga sa ishte parashikuar, shot këtu lëvizjet e tyre nga një shkollë në tjetrën.
Përsa i takon investimeve ato kanë qenë më të pakta. Nga komuna janë çelur fonde për të kryer lyerje te pjesshme, meremtime, në klasat më të dëmtuara, punimë për rrethimin e shkollës, u vendos porta, si dhe u bë i mundur rregullimi i ambjentit të sekretarisë së shkollës.
Në këto momente është duke u punuar për të siguruar ujë të vazhdueshëm duke bërë të mundur vendosjen e një çisterne mbi shkollë. Të gjitha këto ndërhyrje po bëhen nga fondet e çelura nga komuna e fshatit, pasi këtë vit nuk janë çelur investime nga buxheti ishtetit. Një nga planet më të afërta është ai për ndërtimin e një kopshti të ri që do të jetë godinë dykatëshe me katër dhoma mësimi dhe ambjente të tjera. Kopshti i ri do të ndërtohet sipas të gjithë parametrave bashkëkohorë.
Ajo që të bie në sy në një ditë të zakonshme mësimi, në të dy shkollat e fshatit është fakti që nxënësit janë të veshur përditë me uniformë të rregullt shkollore.
E ndërsa gjithçka duket se ka nisur mbarë, nuk mungojnë problemet jashtë shkollës.
Dëmtimi i xhamave dhe mureve rrethues nga disa elementë është kthyer në një fenomen që duhet të marrë fund.
Dr. Hodo Çela

Letër

Në kujtim të dy grave të nderuara labe

Gazeta “Lazërati” ka botuar një sërë shkrimesh kushtuar njerëzve që janë gjallë ose jo, të cilët me punën, kontributet e qëndrimet e tyre e kanë nderuar dhe e nderojnë fshatin tonë. Megjithatë duket se asnjë shkrim i vetëm s’mund të ezaurojë deri në fund vlerat e të vërtetat e tyre. Kështu ndodh edhe me figurën njerëzore e burrërore të Hava Gërveshit (Mamo). Miku i respektuar i mëmë Havasë e i Lazaratit Çajup Shehu, na dërgoi këto kujtime, ku me ngrohtësi e sinqeritet skicon portretin e kësaj gruaje, të cilin po e botojmë pa redaktim.

“Ku ka subjekt, pena shkruan vetë, ku dhemb shpirti, shkrimet jetojnë përjetë. Dhe të gjitha këto, gazeta “Lazërati” i pasqyron me dinjitet, me profesionalizëm të lartë e patriotik, me temperament bashkëkohor. Mbetet një gazetë e vlerësuar për lexuesit e me një staf të kompletuar profesionalisht. Jam një lexues i rregullt dhe në gazetën “Lazërati” nr.14 – Mars 2007 lexova artikullin kushtuar Muhamet Gjolleshit, shkruar nga Pertef Gaba (pedagog). Muhametit i takojnë të gjitha nderimet, se asnjë djalë tjetër s’do ta turpëronte Lazaratin.
Ky shkrim më kujtoi Hava Gërveshin dhe dy djemtë e saj, njeri dëshmor e tjetri i arratisur. Miqtë dhe të afërmit i krijuan mundësinë Havasë të takojë djalin e vogël i arratisur në një moshë shumë të re. Havaja e gjeti në gjumë e të rraskapitur nga një udhëtim i gjatë. I erdhi keq ta zgjonte. U ul dhe e puthi. Pastaj thanë dy-tri fjalë dhe u ndanë për të mos u parë më.
Takimi, pas disa kohësh, u zbula dhe Havanë e burgosën në kalanë e Gjirokastrës e më vonë në burgun e Burrelit, së bashku me Hava Golemin (Shehun), e shoqja e Ismail Golemit, me Musine Kokalarin, Frida Lufin (hungareze), Drita Kosturin, Shega Këlcyrën, Xhemo Alimetin nga Mashkullora dhe shumë të tjera.
Në burgun e Burrelit, vajta i shoqëruar nga dy kushërinj, se edhe ata kishin pjestarë të familjeve të tyre në burg. Në takim me dolën të dyja Havatë, Golemi e Gërveshi. Si i vogël që isha, roja më la të lirë dhe u llafosëm gjatë. Kur u ndamë Hava Gërveshi më puthi dhe më dha një letër për djalin tjetër që kishte në Lazarat. – Kujdes se mos të shohin derman i mëmës, - më tha. Letrën ia dorëzova djalit besnikërisht, megjithë që s’i kisha kaluar të njëmbëdhjetë vjeçët.

Hava Gërveshi ishte një grua plakë, trupmadhe, me temperament të ashpër labe, patriote, e sinqertë dhe bujare, një besimtare që kur bënte be “për Baba Selim”, nuk ia zgjasin qoftë edhe rojet.
Një ditë në burgun e Burrelit bëri vizitë (inspektim), një nga xhahilët e diktaturës. Pasi pa gratë, Havaja i ra në sy dhe e pyeti: - Po ti plakë përse je? – Putha dermanin e mëmës që flinte në gjumë. Djali tjetër dëshmor për ju u vra. Putha djalin e vogël që qe arratisur që i vogël. – Diktatori nr.2 kthehu krahët e iku pa folur.
Pa dhjetë vjetësh të dy Havatë i liruan nga burgu. Por jashtë ishte edhe më e vështirë jeta, sidomos kur doje punë e pasaportizim.
Hava Gërveshi u kthye në Lazarat, kurse Hava Golemi tek unë në fshat.
Një ditë Hava Gërveshi më vjen mike në shtëpi. U taku me Havanë tjtër dhe bashkë me nënën time nuk fjetën fare atë natë. Gjithë nata muhabet, kujtime, lotë. Këto janë kujtimet e mia për dy Havatë labe. Ne respekt të tyre hodha këto kujtime.
Nga Çajup Shehu.

Rrëfimi dridhërues i Reit Gabës që vuajti 12 vjet në burgjet komuniste

Plagët që nuk harrohen kurrë

Ende pa u tharë lotët e tre të pushkatuarve nga sistemi komunist, në 1 mars të vitit 1957 arrestohet Reit Gaba. Në atë kohë ishte 32 vjeç babi i dy fëmijëve. Pas një qëndrimi 9 mujor në birucat e hetuesisë e dënuan më vdekje, me pushkatim.
Atëherë unë isha 10 vjeç dhe nga prindërit tanë në biseda intime dëgjoja që flisnin për qëndrimin tepër burrëror të Reitit në hetuesi, por më shumë mësova nga bashkëvuajtësit e tij të Zhulatit dhe të Lunxhërisë të cilët flisin më konsiderata për të.
Kur më ra në dorë libri i Neim Pashës “Jetë e pa jetuar”, ku autori vuajti 21 vjet në burgjet e ferrit komunist dhe në kampin burg të Elbasanit ishin bashkë me Reitin duke e përshkruar si një njeri fisnik e të ndershëm i cili nuk u shit e u ble, me lindi ideja që të shkruaja edhe për këtë njeri të shumëvuajtur.
E gjeta Reitin 85 vjeçar në ballkonin e shtëpisë së tij, duke përkëdhelur mbesat, sepse fati nuk e la të përkëdhelte fëmijët e tij. Kur e shikon ashtu në normalitetin e tij familjar, thua se ky njeri s’ka patur andralla në jetë dhe të rinjtë nuk e besojnë se ky njeri është dënuar me vdekje, me pushkatim dhe se 30 ditë ka qëndruar i lidhur me zinxhirë nga këmbët e nga duart duke pritur xhelatin ta egzekutonte.
I them - Pse u godite pikërisht ti xha Reit?

- Ne ishim një familje e mesme me 400 kokë dele, 7 lopë, 8 pela dhe 19 kokë dhi. Me arrestimin tim u sekuestruan të gjitha, bile edhe një pjesë e shtëpisë dhe na lanë vetëm 17 kokë dele dhe një dash. Në atë vit të gjitha strukturat e shtetit komunist ishin angazhuar në Lazarat, sepse kishte shumë kundërshtime, veçanërisht nga ata të cilët kapitalin e kishin vënë me djersën e tyre, prandaj duhej bërë terror që të futeshin në koperativë.
Akuzat më të cilat u përballa ishin: agjitacion e propagandë, takim me diversantët dhe krime gjatë luftës, (akuza që nuk u provuan kurrë).
Për një moment psherëtin kur kujton qëndrimin prej 9 muajsh në birucat e hetuesisë në Gjirokastër, nën hetimin e Niko Barxhos dhe të Nevzat Haznedarit. Atje provoi turturat më të mëdha fizike e psikologjike më qëllim që të pranonte ato akuza të monuara. - Por unë i hodha poshtë me neveri, - thotë xha Reiti.
- Në janar të 1958 më dënojnë më vdekje me pushkatim, vazhdon ai rrëfimin e tij, një dënim sa absurd aq edhe barbar nga kryetari i gjykatës së asaj kohe Sami Abazi.
Kur po prisja egzekutimin më vjen në birucë Shuaip Panariti së bashku me hetues Nikon dhe më pyet se sa isha dënuar dhe përse. - I them, me pushkatim për faje të luftës.
I drejtohet hetuesit duke i thënë: sot pas 14 vjetësh u kujtuat të dënoni njerëzit ju? Kthehet nga unë dhe më thotë: bën lutje more djalë të të falet jeta. Dhe familja kështu bëri, m’u fal jeta, por u dënova me 25 vjet burg, nga të cilat bëra 12 vjet sepse përfitova nga tre amnisti.
Pas hetuesisë filloi kalvari i vuajtjeve nëpër kampet burg të punës. Nga burgu i Gjirokastrës më çuan në Vlorë, prej andej në Tharjen e kënetës së Tërbufit në Lushnje. Më transferojnë në tharjen e kënetës së Thumanës. Mbasi mbarojmë andej më çojnë në ndërtimin e uzinës së Superfosfatit në Laç. Aty u njoha dhe u miqësova me Pjetër Arbnorin, Bardhyl Belishovën, Leka Toton, Tomor Dostin. Në këtë kamp gjeta dhe Veliko Brahimin me këmbët, nga gjunjët e poshtë të shkoqitura nga turturat, sa doktor Luigj Radoja ja priste me gërshërë, ku vende vende i dukej kocka, (doktor Luigji më pas u pushkatua).
Një tjetër kujtim të hidhur nga Laçi kam kur më erdhën prindërit, bashkë me Balilin 8 vjeçar. Ata bënë 6 ditë rrugë nga Memaliaj në Laç, dhe nuk më lanë të takohesha, qoftë dhe me djalë i cili pasi u kthye në shtëpi ndenji 10 ditë rarë nga këmbët. Bashkë me prindërit e mi ishte edhe Bele Dervishi, për të takuar vëlla Velikon.
Pasi mbaruam uzinën e Laçit na transferuan në ndërtimine fabrikës së çimentos në Fushë-Krujë, prej andej në Rubik, nga Rubiku në ndërtimin e pallateve në Tiranë dhe e përfundova në ndërtimin e fabrikës së çimentos në Elbasan.
Në shumë nga këto vepra nuk është hedhur vetëm djersa, por edhe gjaku i sa e sa të burgosurve. Nuk ka kanal, themele, tunele, oxhakë që të mos ketë gjak nga të burgosurit dhe sot u dridhet dora pushtetarëve, t’i japin dëmshpërbilimin e merituar.
Më tej ai vijon, me Neim Pashon u njoha në kampin burg të Elbasanit, një djalë i ri 20 vjeçar energjik, shumë i pjekur për moshën që kishte dhe tepër besnik. Kisha qejf ta takoja, të kujtonim makabritetin, kur vranë një djalë nga Dukati ose kur një të burgosur tjetër e lidhën prej një shtylle dhe me lente duke grumbulluar rrezet në një pikë e digjnin në pjesë të ndryshme të trupit.
A ke ndonjë merak që të ka mbetur? - i them.
- Të burgosurit kanë shumë meraqe, por unë do të veçoja dy prej tyre:
E para mos arsimi i Balilit, i cili mbaroi që nga klasa e parë gjer në të tetën me të gjitha dhjeta dhe nuk e lejua as në gjimnaz.
E dyta shqiptarët provuan diktaturën më të egër, por po provojnë edhe një demokraci të mbapshtë.
Nga Hito Brahimi.

2007-08-30T04:13:00.000+03:00

LAZARATI NE KOHEN E PUSHTIMIT
NAZIFASHIST TE VENDIT
Para pushtimit fashist , shteti Zogist duke futur ne
ligjet e veta kode ligjesh perendimore synonte
c’osmanizimin e pergjithshem te shoqerise shqiptare-
hap pas hapi. Deshira popullore per ndryshim te
shpejte solli dhe situate konfliktuale te tilla si
ajo e vitit 1932 ne Vlore, levizja e Fierit 1935 si
dhe ajo e majit 1937 ku ne te tre rastet lazaratasit
do te qene pjestar aktiv ,cka solli dhe merine e
qeverise dhe qe u pasua me burgosje dhe internime .
Faqet e gazetes “Demokratia” qe botoej nga Xhevat
Kallajxhi ne 15 vitet e Zogut, dhe materjalet arkivore
vertetojne se lazaratasit ishin per demokracine
kunder dhunes shtetrore politike.
Pushtimi fashist i vendit u ndje dhe nga
lazaratasit.Qe ne fillim ne radhet e para te
inteligjences shqiptare qe kerkonin organizimin e
rezistances u radhiten dhe inteligjenca e Lazaratit
si Muhamet Gjolleshi etj.Ne kete situate te zymte dhe
te rende pjesa me e madhe e lazaratasve u radhiten ne
krah te pjeses se djathte te rezistences shqiptare te
inicuar nga ajka e inteligjences shqiptare si Mitat
Frasheri, Vasil Andoni, Kole Tromara, Fishta etj
antifashist dhe antikomunist, promotoret e
pergatitjes se levizjes antifashiste.Lazarati ne ate
kohe ishte nen influencen e atdhetarit dhe
udheheqesit shpirteror te tij Baba Selimit.Ai ne
luften italo greke porosiste : « Kur vet jemi te
roberuar qysh do te clirojme te tjeret ,mos i besoni
fashizmit qe thote se do te cliroj Çamerine».
Lufta Italo-Greke do ta renonte plotesisht ekonomine
e Lazaratasve. Drithi bagetia rane ne duart e
pushtuesit te ri grek. Ne dimrin e eger 1940-1941
popullata do te strehohej ne shtepite e vellezerve
gjirokastrit. E vetmja gje qe fituan ishte armatosja
me maliher grek e mushqeta italiane dhe municionin
perkates qe do te duhej per fazen e clirimit qe
aspironin. Me riardhjen e italise pas ikjes se grekeve
me 6 prill 1941 banka italiane agrare dha kredi dhe
kafsh pune duke stimuluar nje ngritje te ekonomise..
Por si kudo edhe ne Lazarat aspiratat per liri nuk u
shuan.Ne fillim te vitit 1942 ne zonat fshatare ,pas
krijimit te Partis Komuniste , u cfaqen partizane me
yll te kuq ne kapele dhe ne qytet njesite me tre veta
qe organizonin atentate duke vrar “vegla te
fashizmit” midis tyre dhe atdhetar
antikomunist..Propaganda komuniste dhe ajo e djathte
afroheshin ne parullen e luftes – pa dallim feje
,krahine dhe ideje.Pas Muhamet Gjolleshit hidhet ne
radhet partizane te Çetes “Koto Hoxhi” Mufit Brahimi
ne veren e vitit 1942.Baba Selimi asokohe porosiste
:«Lufte clirimtare , po pa ngjyra te huaja , vetem
nen flamurin kuq e zi».
Intelektualet kombetar me Mitat Frasherin e Vasil
Andonin ne fund te vitit 1942 riorganizohen ne partine
europiane te Ballit Kombetar me nje program social
–demokrat me 12 pika . Lazaratasit e pranuan
plotesisht se kenaqte interesat e tyre kombetare dhe
ekonomike.U krijuan ceta dhe batalione te Ballit me
shenja kombetare dhe nje propaganda mobilizuese.Duke
afruar programet e te dy partive per luften e
clirimit linden dhe mundesi bashkepunimi ne
koalicion cka u reflektua ne konferencen e Pezes
shtator 1942 , qe me von u deformua dhe u pervehtesua
nga Partia Komuniste si veper e saj.Ballist e partisan
leviznin lirshem neper Lazarat.Kete e kane vertetuar
deshmite e antareve te qarkorit te Gjirokastres si
Seldi Haxhialiu,Sheri Baboci, Hulo Haderi,Bariam
Sinoimeri,Malo Konea , Sado Naipi etj.Mbanin fjalime
per luften ne leme te Skenere Mustafa Matohiti,
Xheladin Beqiri, Memo Meto.Djemt e fshatit si Muhammet
Gjolleshi, Sadik Boci, Isuf Bobi , Muhedin Krishti,
Bastri Gerveshi, (ne radhet e Partis Komuniste )
leviznin lirshem neper fshat.Ne mes te dites Hysni
Pollua , komisar i Ballit Kombetar ne Jug takohet me
Muhedin Krishtin tek Qafa e Pazarit ne
Gjirokaster.Njerzit u shtangen se te dy ishin me
shoqerues dhe mos kerciste pushke , ata u perqafuan si
vellezer. Ne stenet e lazaratit u jepej buk dhe
strehoeshin dhe partizanet si luftetar te liris, per
keto lideri komunist do te shkruante :«barinjt e
Sopotit qe dinin c’qe liria e maleve strehonin
partizanet ne stane». Kjo toleranc midis lazaratasve
ishte si brenda fshatit dhe jasht tij , gjat luftes
midis lazaratasve nuk pati ndasi e armiqesi .
Pas traktatit Dalmacio-Kelcyra ne maj 1943 meret
peng nga partizanet Ali Kelcyra , antar i Komitetit
Qendror te Ballit Kombetar. Ishte koha kur Italia po
kapitullonte dhe antagonizmat ne politiken shqiptare
dukeshin qart. Çeta Balliste e Lazaratit se bashku me
ate te Libohoves nisen nga Gjirokastra neper Malin
te Gjere drejt Cepos.Treshja partizane me ne krye
ish qarkorin Sejdi Haxhialiu kapen rob, por u liruan
se partizanet liruan Ali Kelcyren.Me 24 korik 1943
Musolini ra , partia e Ballit Kombetar dhe ajo
Komuniste ne mbledhjen e Mukjes dhe te Tapizes
filluan bashkepunimin,por nderhyrja e misjoneve
Jugosllave dhe ato te Amit Grek nxiten marjen e
pushtetit nga komunistet cka solli tragjikisht luften
e paster civile.
Çetat e Ballit dhe udheheqesit e tyre me Hysni
Lepenicen ne krye kerkonin ne shtator
1943carmatosjen paqesisht te garnizonit Grehotit.
Bedri Spahiu dhe gjenerali Italian Komino bene
marveshje te fshehte qe ushtria italiane te mos
carmatosej , por ti binte ushtris balliste qe
qendronte tek hyrja e Grehotit. Forcat partizane
qendronin ne kodrat e Valares. Italianet goditen
befasisht forcat balliste ku rane deshmor Hysni
Lepenica , Nano Gjoni me gjith djal etj, reth 36 veta
.Nga shtabi pergjithshem ne Labinot pas kesaj masakre
urdherohej “te trajtohen njelloj gjerman dhe
ballist.Qellimi yne eshte marja e pushtetit”.Ky urdher
u zbatua me se miri ne shume zone apo fshatra balliste
duke bere masakra te verteta si ajo e Libohoves etj.
Me 24 tetor 1943ne Lazarat, ne shtepine e Dalip
Bashes u mblodh komiteti Qendror i Ballit Kombetar
ku ishin Bahri Omari, Faslli Frasheri, Koco Muka ,
Kole Tromara, Xhevat Kallajxhi, Tare Kalo, Dervish
Rexhepi. Mbledhjen e drejtonte Bahri Omari dhe
sekretar Tare Kalo. Sipas nje kopjoje te
procesverbalit porosit e Mitat Frasherit ishin:
1)Te shmanget me cdo menyre lufta civile se asnje
shqiptar s’eshte i tepert. 2) Te mos ballafaqohemi ne
front me Gjermanet. 3)Asnje kontakt me pushtuesin e
ri e bashkepuntoret e tij. 4)Ne qytet puna te jete sa
me e fshehte .5)Te punojme ne popull qe te pergatitemi
per nje faze te re te luftes clirimtare.Tare Kalo
perpiloi traktin qe do te shperndahej ne popull.Koco
Muka dhe Faslli Frasheri pas kesaj u bllokuan nga
partizanet ne Polican. Çeta e Lazaratit ne bised
meBedri Spahiun dhe Shemsi Totozanin i liron pa
konflikt. Batalioni Shefqet Pecit dhe Islam Radovickes
,si beri reprezalje ne Gjirokaster , ku vrane
Muzafer Sheun me djalin e tij 15 vjecar, Hajro Laten,
Tare Kalon me te atin Boco Kalon, mbriti ne Lazarat.
Te 300 partizanet u strehuan ne familjet e
Lazaratit.Komanda Partizane per te treguar “drejtesi
e disipline” vrau nje djalosh partizan nga Kuci se
gjoja kish mar ne nje dyqan ne Gjirokaster 2 defter
leter. Efekti ne popull qe i kundert .Per
kunderpergjigje batalioni ballist qe ato dite mori
emrin «Tare Kalo». Arestoi ne Gjirokaster mbi 20 djem
si Gaqe Rebi, Zihni Hoxha ,Musa Xhiku, Sejdi Berberi
etj dhe i solli ne Lazarat per ti gjykuar, por ceta
e Lazaratit i liroi dhe i coi perseri ne qytet. Ne
situaten e krijuar Kryepleqesia dhe komanda e cetes
kerkuan nga prefekti Vehip Runa arme dhe municion per
mbrojtjen e fshatit per cdo eventualitet. Idriz Jazua
kishte raportuar tek Gjermanet ,si komandant i
policies qe ishte se Lazarati eshte fshat komunist
dhe ze rrugen nacionale. Vetem nderhyrja e prefektit
Vehip Runa ndaloi artilerine gjermane te shkateronte
fshatin tone . Tere dimrin 1943-44 e deri ne qershor
Lazarati do qe streh e forcave balliste e partizane
njekohesisht.Per kete bashkejetese Enveri do ta
kritikonte rende Bedriun.Ne qershor 1943 vriten ne
stane nga Gjermanet lazaratasit Azem Tuli e Neki
Doraci qe su permenden dhe su bene kur deshmor.Ne
naten e 18 korrikut 1944 nje battalion i brigades 8
te drejtuar nga Sotir Mero e Jorgo Selo godet
befasisht Lazaratin.A ishte ky nje urdher nga E A M
i? apo urdher nga Enver Hoxha ?Kjo enigma nuk u
zbardh kurre. Zevendes komisar i brigades Bajram
Sinoimeri deklaron:”Sulmi mbi Lazarat nuk qe ne planin
tone operativ” Pas disa ditesh u be pajtimi ne Sheper
ne komanden e qarkorit dhe pak kohe me vone Bedri
Spahiu me tone te qeta vjen ne Lazarat e kerkonte
bashkepunim nderkohe qe Gjon Banushi qe i rinte ne
krah kerkonte konflikt.Ai mori pergjigjen e merituar
nga Bido Latifi. Lazarati krenar edhe pse 45 vjet u
etiketua ballist , mbeshtetej ne rrenjet e
nacionalizmit e jo ne deget e politikes se ciles nuk
e ka ne traditen e vet ti neneshtrohet verberisht.

ZIA
BASHA

Historian.
LUFTA E LAZARATIT ASPEKT I LUFTES CIVILE NE SHQIPERI

Lufta e Lazaratit eshte perplasja me arme midis
banoreve civile t fshatit nga njera ane dhe e
formacioneve te organizuara Partizane nga ana tjeter
. U zhvillua naten e 18 dhe 19 korrikut 1944.Cili
ishte shkaku i kesaj beteje te pergjakshme?-Dihet qe
shumica e Lazaratit u reshtua ne anen e organizates
nacionaliste Balli Kombetar, dhe mori pjese ne
betejat e zhvilluara kunder pushtuesit Italian e atij
Gjerman. Ky rreshtim ishte ne mbeshtetje te programit
te Ballit Kombetar misheruar ne dekalogun e tij.Ishte
kunder nje pjese te programit te Partis Komuniste ,
prandaj dhe ne anene saj u afruan me pak element nga
Lazarati..
Te dy krahet i bashkonte lufta per clirimin e vendit
dhe kjo bente qe shumica balliste nuk e shifte si
armike pakicen komuniste ne fshat (fale dhe tradites
se fshetit). Pra edhe fillimi i kesaj perplasje e
kishte shkakun jasht fshatit dhe jo poshte ne baze por
larte ne udheheqien e e ushtrise partizane . Ne
kete perjudhe formacionet partizane ishin forcuar e
zgjeruar shume. Njekohesisht pushtuesi gjrman pesonte
perdite humbje ne lindje dhe nuk ishte e larget dita
e kapitullimit .Natyrisht Partia Komuniste ne keto
kushte kishte si objektiv kryesor marjen e pushtetit
pas lufte , te cilin nuk deshironte ta ndante me
askend. Ne sherbim te ketij qellimi tehun e luftes e
drejtoj kunder organizatave apo partive te tjera si
kunder Ballit Kombetar, dhe Legalitetit.Hapat e para i
hodhi me prishjen e njeanshme te marveshjes se Mukjes
dhe me pas shpallje lufte kunder Ballit Kombetar dhe
Legalitetit. Ne kete kuader u realizua masakra e
Libohoves dhe goditje te tjera ne te gjith vendin ne
zonat nacionaliste.Ne kete kuader u pergatit dhe sulmi
i 18 Korrikut kunder Lazaratit.Dihet qe nje nga armmet
kryesore te ushtris partizane ishte befasia , por ne
rastin e Lazaratit u perdor dhe pabesia.
Me kerkesen e komandes partizane u organizua nje
takim i shtabit partisan ne Lunxheri dhe
perfaqesuesve te fshatit ne te cilen u kerkua te mos
pengoheshin dhe sulmoheshin formacionet partizane
gjat kalimit ne teritorin e fshatit per te rethuar
formacionet gjermane ne Gjirokaster . Perfaqesuesit e
fshatit ishin dakort dhe se nuk do tu sillnin asnje
shqetesim ,por per te shmangur plotesisht cdo incident
qe mund te sillte nata u vendos qe kalimi neper
teritorin e fshatit te behej diten.
Ne te njejten kohe shtabi partisan kishte pergatitur
planin per te sulmuar Lazaratin, plan per te cilin
banoret apo perfaqesia e fshatit nuk kishin asnje
informacion. Por duke njohur mir komunistet , dhe
veprimet e ushtris partizane ne zonat qe goditen para
Lazaratit . Pas takimit fshataqret riten gadishmerine
per mbrojtje dhe pergatiten planet e mbrojtjes deri ne
detaje nga nje shtab mbrojtjeje qe u krijua enkas pas
takimit. Aq te bindur ishin sa qe u be bilanci i
njerzeve te armatosur, sasia e municioneve, pozicionet
e mbrojtjes , u caktuan patrulla naten,per te
kontolluar hyrjet e fshatit. etj. Dhe kishin te drejte
se ne urdherin luftarak te shtabit partizante 17
korrikut parashtrohej:
- Batalioni I pare te zinte pozicionin ne anen
jugore te fshatit ndermjet Lazaratit dhe Dervicanit,
dy batalionet e tjera te brigades se VIII te , i
dyti dhe i katerti si dhe batalioni i pare i grupit
te pare te zones operative do ta rethonin nga lindja
veriu dhe veri-perendimi pasi te kishin shpartalluar
forcat armike ne kalane e Gjirokastres. Ne
bashkeveprim te gjitha keto forca do te asgjesonin
armikun ne Lazarat te perbere nga 200 balliste . Kjo
ishte situate ne mbremjen e 18 korrikut ne Lazarat
dhe rreth tij.
- Bindja se do te sulmoheshin kishte rritur
maksimalisht shkallen e vendosmerise per tu
mbrojtur,nje mobilizim total per te mbrojtur femijte,
vehten dhe pronat e tyre. Parashikimi ndonse i hidhur
u be realitet ne oret e vona te 18 korrikut. Grupi i
patrulles te hyrja e shkolles i perbere nga Safet
Bejko, Hysen Brahimi, Dalan Dalani , ndjen levizjen
ne haliq dhe japin urdherin –Ndal!. _ Jemi fshatare
pergjigjen nga ana tjeter . Parullen ! theret
patrulla.. Ne vend te saj nje bresheri automatiku ne
drejtim te patrulles tone. Alarmi u perhaps ne te
gjitha pozicionet rreth fshatit.
- Lufta kishte filluar me pare kur partizanet
kishin therur ne gjume nje rojtar kafshesh ne bisht
te fshatit , Braho Rushiti.
- Mbrojtja ishte realizuar ne shume pozicione te
vendosura ne pikat me dominante te fshatit.
-Ne Shosholla ishte vendosur nje mitroloz
breda dhe disa arme nga Mato Basha, Hamet
Mahmuti Zenel Mahmuti etj.
Ne Bregun e Bashe luftonin Dalip Basha ,
Murat e Xhemal Basha ,Serjan Ahmeti, Rapo e Bilush
Kazma ., Shaban Gjini etj.
Ne avlline e Laze Xhaferit ishin vendosur dhe
qellonin ne drejtim te Buzes , Hamet Dalani, Kamo
Toti, Hyso Mati etj.
Ne mure ishin pozicionuar Abaz e Skeno Rabi,
Mahmut Aliko,Ferat Llagatura etj.
Nga shtepite e Alike luftonin Ali Aliko me
djemte Hetemin, Seitin , e nipin Laverin.
Ne avllite e Proke qellonin po ne drejtim
te buzes Idriz e Beshir Proko,Zenel e Kalo Brahimi,
Sulo Selimi etj.
Te Lemi Kide luftonin Skender Krishti,
Metat Pollo , Banush Pollo, Jace Meci, Sulo Hiri, etj.
Ne lera te Gjoke luftonte grupi i perbere
nga Tahir e Shuraip Çela, Rustem Mamo, Hyso Boci ,
Ago Gaba Ramiz Buci etj.
Pervec ketyre kishte dhe shume pozicione te
tjera qe luftonin individ te vecante..
Beteja vazhdoi e ashper gjat gjith nates .Ne funksion
te perqendrimit te zjarrit te partizaneve u bene
cvendosje dhe ndrim pozicionesh te kordinuara., duke
perqendruar zjerin mbrojtes ne zjarin e dendur te
armikut. , keshtu avllia e Majke, Sheshi Xhamise,
Kulla e Perjele , shtepite e Male e te Buzhere ,
Lerushku u bene pozicionne te dyta duke perqendruar
mbrojtjen ne drejtim te Ledheve dhe Buzes. Afer
mengjezit u konstatua se gjat eresires se nates
formacionet partizane kishi perparuar ne dy pika :
te shkolla dhe Qisha e Gjoke. Pikerisht ne kete
drejtim u perqendrua edhe goditja e fuqishme .U formua
nje grup nga Dalip Basha , Skender Krishti, Jaco Meci
, Abaz Rabi , Shaban Gjini ,Murat Basha etj dhe me
thirjen inkurajuse te antarit te shtabit te mbrojtjes
Dalip Basha “para djema “ duke realizuar nje sulm te
fuqishem me bomba e arme te tjera ne oborin e
shkolles dhe nen murin rrethus te saj , ku ishte
vendosur pozicioni avancuar partisan. Ne mes te tymit
e flakes grupi i rethusve u largua poshte rruges se
Ledheve nen mbrojtjen e nje zjarri te dendur qe vinte
nga Qivuret. Mbrojtsit vazhduan ndjekien por me qe
tereni qe i zbuluar ne nje kohe te shkurter u
plagosen njeri pas tjetrit Jaco Meci, rende , Dalip
Basha dhe Skendo Krishti me lehte.
E njejta taktik u ndoq dhe nga grupi qe luftonte ne
lagjen e Gjoke , kunder grupit te avencuar te qisha e
gjoke te cilet u thyen dhe u zvariten poshte rruges
drejt lisave te Manushes dhe gropes se Gogolit.
Nderkohe shtabi partisan sipas planit te bere me pare
futi ne veprim batalionin e katert duke filluar nga
qivuret e Gjoke . Por edhe keto perforcime nuk paten
sukses sepse u goditen nga mbrape nga fshataret qe
ishin ne Qivure te Gjoke ( ndodheshin ne mal ne punet
e tyre).Ky grup i perbere nga Reit e Karafil Gaba ,
Muho Bejko, Nelo Gjini , Lufti Gjyli ,Hysen Basha , H
Bega nga Golemi etj, te cilet i detyruan forcat e
batalionit te katert e te dyte te largohen poshte ne
drejtim te haliqit te Teqese dhe drejt fushes.
Grupi tjeter zbriti drejte Mushajadhes i perbere nga
Nele Shurdhi, Xhevdet Basha , Pelivan Gjini, Hekuran
Toti, Zeqo Aliko , Zilfo Basdha Surja Basha, Hasan
Proko, Tafil Gjini, Tafil e Sami Meci,Feim Gerveshi
etj, duke i detyruar forcat e batalionit te dyte te
braktisin perfundimisht pozicionet dhe te largohen
poshte ne drejtim te fushes.
Ndjekia ne te tre krahet vazhdoi deri ne Ledhe ,
jasht teritorit te fshatit. Ketu detyra quhej e
perfunduar.Sulmi partisan mbi banoret civil deshtoi.
Ne beteje mbeten 5 te vrare nga pala mbrojtese :
Brahim Rushiti, Bako Skendi, Haxho Bejko, Lalo Gaba e
me pas Murat Basha,si dhe tre te plagosur qe u
permenden me larte. Ndersa pala sulmuse pati te vrar e
te plagosur qe nuk u deklaruan kurre. U tha 9 vet,, u
tha 18 madje dhe shifra te tjera por c rendesi ka
kjo , rendesi ka qe ishin shqiptar dhe u vrane nga
paudhesite e atyre qe urdheruan kete lufte Per
lazaratasit asnje shqiptar nuk ishte i tepert por
femijte duheshin mbrojtur me cdo kusht.Per te mar
pushtetin Enver Hoxha njerzit qe vriteshin nuk kishin
rendesi.Per pushtet u imponua kjo lufte vellavrasese
,civile ku luftonin kunder njeri tjetrit Zenel, Kalo,
e Hysen Brahimi te detyruar per jeten e femijve, dhe
ne anen tjeter Mufit e Surja Brahimi te urdheruar.Nuk
mund te gjejme c kritere te tjera nuk ploteson kjo
lufte per te mos u quajtu civile.Por ndoshta nje dite
historia do te thote fjalen e saje qe jo vetem fundi
i luftes por dhe fillimi i saj ishin lufte civile ,
kur kokat te jene te ftohta dhe pena te ecij pa
ndrojtje.

Sali Rabi.

Bilo Birbili

LAZARATI PAS LUFTES SE DYTE BOTERORE
( Periudha e socializmit)

Mbarimi i luftes se dyte boterore e gjeti Shqiperine
te shkateruar me deme te theksuara ekonomike dhe me
humbje te medha ne njerez si pasoje e pushtimeve te
njepasnjeshme Italiane dhe Gjermane por edhe si pasoje
e luftes vella-vrasese ku degjeneroi lufta
clirimitare. Lazarati nuk i shpetoi ketyre pasojave.
Nga ana ekonomike u demtua ne blegtori ne te mbjella
kurse ne njerez, u vrane 11 vete prej te cileve,
Muhanet Gjolleshi Muhedin Krishti, Bastri gerveshi,
Hasan Skendi Cerciz rabi dhe Hurma Cela ne krahun e
forcave partizane, ndersa Haxho Bejko, Lale Gaba,
Murat Basha, Bako Skendi e ibrahim Rusho u vrane gjate
sulmit qe ju be fshatit nga forcat partizane ne 18
korrik 1944. Clirimi i vendit ne nentor 1944 u
shoqerua me propagande te madhe per te mirat qe do te
vinin nga pushteti i quajtur popullor por qe ne fakt
ishte pushteti i partise Komuniste i fshehur nen emrin
e frontit demokratik. U trumbetua se nuk do te kishte
hakmarje ndaj kundershtareve politik por vetem ndaj
atyre qe kishin lyer duart me gjak. Per kete arsye nga
Lazarati i cili verete ishte kundershtar ne ide me
regjimin komunist por nuk kishte shitur interesat
kombetare por perkundrazi i kishte mbrojtur ato dhe
ishte munduar te shmangte vella-vrasjen dhe nuk u
larguan
shume njerez.
Ne nje liber te Sadik Bejkos”Kur shteti vret poetet”
ku ben fjal per vrasjen e shkrimtareve midis te
tjerave shkruan…….tregonte se shteti komunist nuk
dota haronte kurre pren e vet te parapelqyer ,
klasen e permbysur.Me kete donte te tregonte se
meshir s’do te kishte kurre per askend,por meshire
s’do te kishte sidomos per te permbysurit. Ne librin
e tije Sadik Bejko sjell, midis shume deshmish, nje
refim trondites te nje prej shefave kryesore te
diktatures.«Ne nje takim ne rreth te ngushte ,ish
ministri brendshem ,Kadri Azbiu, me cinizem ka pranuar
se fshataret e pasur, tregetaret , pronaret na mbajten
me buke e me veshje gjate luftes sone partizane. Dhe
tani qe ne I shpallem te deklasuar dhe armiq ata prap
po na ndihmojne. I vume nden pranga dhe I mbyllem ne
kampe qe falas te na thajne kenetat, te nxjerrin
mineralin e nentokes , te ndertojne aeroporte ,
pallate banimi , kanale vaditese …… I keqtrajtojme ,
I burgosim , I vrasim, kot se koti dhe kur te duam.
Nga ky tmer e nga kjo llahtari , friksohet ne palce
e gjith pjesa tjeter e popullit dhe na bindet. Disa
prej tyre , me hir, por me shum me pahir, i kemi
kthyer ne spiune, ne bashkepuntoret tane . Keshtu ,
klasat e permbysurakane punuar dhe punojne per ne »
Keto radhe nuk kane nevoje per koment, Lazarati eshte
trajtuar i gjithi keshtu.
Me kete llogjik te atij pushteti te sapovendosur
menjehere filloi nga hakmarrja ne Lazarat duke
arrestuar, Hysni Pollon, Riza Skendin, Rustem
Skendin, Etem Alikon, Ismail Gaben etj e duke montuar
gjyqe popullore me akuza te pavertetuara e me denime
qe shkonin nga 10-15 vjet burg deri ne maksimal (me
vdekje). Nga ana tjeter ne zyrat e shtetit dhe ne
opinion filloi te perhapej nofka (Ballistet e
Lazaratit) na kane vrare dhe Lazaratasit te
shikoheshin me dyshim dhe te diskriminoheshin ne c’do
aspekt te jetes. Ne kete situate ne prill te 1945 disa
djem Lazaratas te mobilizuar ne ushtri duke ndjere
rrezikun e arestimeve qe kishin filluar ne mase u
detyruan te arratiseshin ne Greqi. Shteti komunist
gjeti rastin dhe reagoi ne manyre te ashper dhe ne
qershor 1945, arestoi dhe internoi ne kalane e Krujes
reth pesedhjet vete pleq gra dhe femije Lazaratas.
Midis tyre Dylbo Bobin, Sheko Basha, Zelo Llagatura,
Haxho Llagatura, Resul Gaba, Shero Gaba, Shefiko Gaba
me vajzen 1 vjece Adili Gaba, Rabi Gaba, Bajo Gaba,
Istref Mahmuti, Bame Mahmuti, Fadil Mahmuti, Osman
Aliko, Fati Aliko, Gjyllso Aliko, Sulltana Aliko me
djalin e saj 1 vjecar Shuaip Aliko, Pane dhe Lalo
Toti, Axhem Toti, Ali e Nexhip Toti, dhe vellai i tyre
i vogel i cili vdiq ne kruje nga kushtet miserable te
internimit dhe mjaft e mjaft te tjere. Lazarati
historikisht nuk kishte patur pronare te medhenj
agallare por secili ne pronen e vete, dikush blegtor
dikush bujk jetonin ne nje nivel mesatar, midis tyre
sigurisht kishte disa e cilet kishin me shume pasuri.
Pushteti qe po propagandonte barazine dhe qe bente
lufte politike kunder pronareve do te gjente edhe ne
Lazarat persona dhe ti cilesonte me nofken perbuzese
(kulak). Keshtu u cilesuan kulak, Bido Basha, Bako
Buzheri, Serjan Athmeti e Celo Gjolleshi megjithese
ketij te fundit dhente ja moren partizanet qe gjate
luftes.
Ne 1946 pushteti reklamoi me te madhe dhe beri
reformen agrare duke marre token e atyre qe kishin
shume e duke u a dhene atyre qe s’kishin ose kishin
pak. Lazaratasit si gjithe shqiptaret e ndershem nuk e
priten mire marrjen e prones se te tjereve por
megjithate nje pjese e tyre qe nuk kishin toke u
gezuan dhe shpresuan se do beheshin me mire. Por shume
shpejt u pa se kjo ishte nje farse sepse megjithese
mjetet e punes ishin shume te prapambetura (parmende
me qe) dhe rendimenti i prodhimit ishte minimal,
shteti vendosi taksa shume te larta, shume here
absurde
si psh : nuk kishe pula por do jepje veze, nuk kishe
dhen por do jepje mish dhe lesh etj. Keto taksa
(detyrime) gradualisht u bene tmerr per popullin duke
u shoqeruar me terror dhe burgime si ne rastin e
plakut 70 vjecar Ago Rabi, Mestan Kociu, Ramiz Buci e
shume Lazaratasve te tjere qe kaluan disa vjet neper
burgje me akuza absurde si agjitacion e propagande
etj. Ne vitin 1950 filloi vala e dyte e terrorit ne
Lazarat me arestimin e Jonuz Bocit, Veliko Selimit,
Omar Celes, Esat Celes, Nuri e Veliko Brahimit, Bari
Gjolleshit, Barjam Birbilit dhe plakes Hava Gerveshi
me akuze tradhti ndaj atdheut. Nga keta, Jonuzi, Omari
dhe Veliuka u denuan me pushkatim dhe u ekzekutuan
papritur pergjigjen e plote te procedurave gjyqesore.
Te tjeret u denuan nga dhjete der ne njezete vjet
burg. Ne fakt nuk kishin tradhetuar atdheun por
urrenin regjimin dhe shpresonin te permbysej diktatura
komuniste qe po o bente cdo dite e me shume deme
vendit. Ne vitet e mevonshme arestimet dhe internimet
vazhduan ne menyre ritmike. Keshtu ne vitet 1955-1956
u arestuan Kajtaz Gaba e Serjan Ahmeti dhe internohet
ne Burrel, Resul Gaba dhe Shefiko Gaba me familjen
deri ne 1969. Arestohet dhe cmendet nga torturat ne
hetuesine komuniste djaloshi Novruz Dalani, arestohet
dhe lirohet Kalo Derxho i cili per te mos rene prape
ne duart e hetuesise aratiset jashte shtetit sebashku
me nipin e tij Veliko Kociu. Ne 1957 arestohen Rehit
Gaba dhe Karafil Gaba dhe vritet ne menyre te dyshimte
i rethuar nga forcat e policise Nelo Gjini. Ne1973
arestohen dhe denohen me akuza fallco tre adoleshente,
Cajup Bejko, Xheladin Boci dhe Bilal Rabi. Ne 1982
burgoset Shukri Basha me akuzen agjitacion e
propagande ne 1982 riburgoset me akuza te sajuara
Kajtaz Gaba e duke e mbyllur kete varg arestimesh me
arestimin e veterinerit te fshatit Memo Kazma ne 1986.
Ne drejtimin ekonomik mbasi fshataret u torturuan vite
te tera nga presioni per detyrimet ne 1956 toka qe iu
dha me aq buje, ju mor perseri nga shteti per te
formuar kooperativat bujqesore. Shteti perseri
Lazaratin vazhdoi te shikonte me syrin e njerkes.
Ndersa kooperativat fqinje si, Dropulli, Asim Zeneli
etj ndihmoeshin nga shteti si ne lehtesimin e tatimeve
ashtu dhe ne kreditimin e tyre Lazarati sulmohej duke
i quajtur dembele e duke ju vene ne krye drejtues te
pashkolluar por militante te partise komuniste. E
ndersa kooperativat pereth mirnin 100 deri me 150 lek
per dite pune kooperativa e Lazaratit merte 40 deri ne
70 lek duke e katandisur fshatin ne nje varferi
ekstreme. Kur ne fshatrat e tjere ishin ndertuar
ujesjelles me vite Lazarati vetem ne 1959 duke i
paguar vete tubacionet (c’do shtepi) e duke punuar per
hapjen e kanalit me pune vullnetare mundi qe te sillte
nga sopoti pak uje ne fshat. I njejti diskriminim u be
dhe ne drejtim te elektrifikimit. Ne 1968 fshatrat e
Shqiperise dhe ato te Gjirokastres u elektrifikuan
ndersa Lazarati fare afer qytetit nxinte deri sa ne
rrugen nacionale kaloi nje udheheqes politik i kohes
qe
urdheroi berjen urgjente te elektrifikimit. Ne
punesimin ne administrate ishte po e njejta gjendje
diskriminuese, me perjashtim te djalit Lazaratas Sadik
Boci i cili si partizan i oreve te para dhe besnik i
bindjeve te tij komuniste,por qe punonte me ndershmeri
e zotesi, vazhdoi te qendroje ne
administraten partiake dhe shteterore si dhe 2-3
oficereve qe kishin merita lufte, ne pjesen civile te
administrates nuk u punesua njeri. Aq i madh ishte
mosbesimi ndaj Lazaratasve sa qe mjafton te themi se
nga 1950 e deri ne 1990 nuk u vesh asnje polic e jo me
te dilte oficer policie dhe te punesohej ne organet e
puneve te brendshme. Ashtu sic u tha me lart edhe
kryetaret e kooperatives dhe sekretaret e partise
megjithese te pashkolluar i sillnin nga qyteti ose nga
fshatra te tjera. Ne drejtim te arsimimit me
perjashtim te kurseve kunder anafalbetizmit te viteve
te para te pasluftes te cilat ishin masive ne vitet e
mevonshme dhenja e te drejtave te studimit ishte shume
e kufizuar. Ndersa ne disa fshatra te rethit tone me
dy- treqind banore jepeshin 10 deri ne 15 bursa te
larta ne vit, ne Lazarat me mbi 2000 banore jepeshin
vetem 2-3 te mesme dhe rralle ndonje e larte. Kjo
solli qe numri i djemve me shkolle te larte para
viteve 90 te ishte i paket, vetem disa mjeke dhe disa
arsimtare te shperndare ne te katert
anet e shqiperise. Pushteti me keqdashje komentonte se
gjoja Lazaratasit nuk ishin arsimdashes, gje e cila u
hodh poshte pas viteve 90 ku Lazaratasit vershuan
neper shkolla te mesme e te larta ne Gjirokaster dhe
Tirane dhe per te ilustruar kete, sot ne universitetin
‘Eqerem Cabej’ studiojne mbi 90 djem e vajza
Lazaratas. Po ashtu u hodh poshte akuza e
ish-sekretareve te pare se Lazaratasit jane dembele
kur mbas viteve 90 me dhjetra Lazaratas krijuan
biznese te suksesshme ne Gjirokaster e deri ne Tirane
dhe brenda 10-12 vjetesh ndertuan vec mjaft vilave nje
fshat te ri ‘Kordhocen’ me mbi 120 shtepi.
Per te gjithe kete diskriminim Lazaratasit kur ishin
mundesi e ngrinin zerin por filosofia e partise ne
pushtet permblidhet ne pergjigjen qe ish-sekretari i
pare Rapo Dervishi ne vitet 60 ju dha kerkesave te
fshatareve me fjalet :-‘ C’kerkoni ju, mos kujtoni se
jeni Kuci ?’. Megjithese edhe fshatrat e tjere te
Shqiperise vuajten po ashtu si Lazarati ne regjimin
komunist. Megjithate Lazarati i mbijetoi diktatures
50-vjecare komuniste dhe sot ecen ne rrugen e
demokracise.

Njazi Mahmuti & Bahir Basha.Hodo Çelo

__________________________________________________

18 korriku i vitit 1944, apel vllazërimi për të gjitha
kohrat

Gjatë rrjedhave të historisë së një populli, ka
momente dhe pika të errta prej të cilave, nxirren
mësime të vlefshme, pa eksperimentuar të shkuarën. Në
historinë e luftës që shqiptarët bënë kundër
fashizmit dhe nazizmi(1939-1944), ka disa momente të
tilla që shumë kush i ka etiketuar si luftë civile a
vëllavrasëse. Nuk besoj se, nxitohemi të arrijmë në
konkluzionin e sipërthën, po as përfitojmë në se nuk e
shohim me objektivitet, ngjarjet e 18 korrikut të
vitit 1944 në fshatin Lazarat. Deri më sot, janë
botuar me mijra faqe për historinë e luftë, por
ngjarjes së Lazaratit, nuk i është kushtuar asnjë
rresht prej historiografisë shqiptare.
Historia që nga momenti i mbarimit të luftës e deri
në ditët tona, është trajtuar sipas parimit, historinë
e bëjnë historianët por nënë diktatin e pushtetarëve.
Cilido mund të arrinte në këtë konkluzion, në se do të
shihte, se gjatë viteve 1945-’90, edhe për shkak të
kësaj ngjarje, Lazarati u etiketua si fshat
“ballistësh”. Ndërsa pas viti 1990 ka ndonjë shkrim e
dëshirë për hiperbolizimin e saj. Historiografia e
djeshme, i trembej trajtimit të kësaj ngjarje, si
“delja gërshërës”, ndërsa sot, institucionet shkencore
dhe punonjësit e tyre, i tremben trajtimit të gjithë
historisë së luftës.
.
Për gjykimin e problemeve historike të një kombi, ka
një peshore permanente, peshorja e vlerave kombëtare.
Çdo njgjarje a fenomen historik, duhet të vendoset në
këtë balancë që të mund të marrë vlerësimin e duhur.
Po qe se do të të vendosim këtë ngjarje në këtë
konteks dhe në konteksin e momentit në të cilin
ndodhej, zhvillimi i luftës antifashiste në Shqipëri e
në aranën ndërkombëtare, do të vemë re se, nuk kemi të
bëjmë me një veprim të rastësishëm. FANÇL dhe PK e
kishin të qartë së së shpejti lufta do të mbaronte.
Qarqe brenda lëvizjes antifashiste, për të arritur
edhe synime të tjera, zbatuan parimin; forcimi i
pozitave politike në luftë për të siguruar të ardhmen,
bëhet me luftë. Lidershipi i kësaj lufte i E.
Hoxha(Tarasi) në letrën e tij datë 29 shtator 1943 i
shkruante N. Spirut. “S’duhet humbur kohë, por zjarr
për zjarr, t’i vëmë zjarrin Ballit dhe zogistëve dhe
në këtë përpjekje ne mendojmë se do të fitojmë shumë
dhe do të humbasim hiç”.(AQSH/AP, F. 14, viti 1943,
dos. 20).
Ndaj Lazaratit, si një fshat prezent me kontributin e
tij në të gjitha etapat e zhvilimit të historisë dhe
me një natyrë heroike, e karakter kombëtar, veprimet e
armatosura i kapërcenin kufijtë e veprimeve thjeshtë
të një politike të ditës, për llogari të qarqeve
politike të brendshme që synonin pushtetin e pas
luftës.
Ti japim Çezarit atë që i takon Çezarit. Bijët e
Lazaratit si gjithë shqiptarët e tjerë u rreshtuan në
frontin kundër pushtuesit, jo për ideale komuniste të
anançuara prej PK, as për ideale republikane a
monarkiste të anançuara prej BK e Legalitetit, por për
ndjenjat atdhetare e liridashëse. Ngjyrat politike u
përvijuan dhe thelluan më vonë,pas Marrveshjes së
Mukjes, veçanrisht, në fund dhe pas luftës ato u
theksuan dhe morën karakter penalizues.
Njgjarja e 18 korrikut të vitit 1944 në fshsatin
Lazarat, është një nga episodet dekonspiruese të
veprimeve vëllavrasëse. Cilido shtron pyetjet:
Përse, ky fshat u sulmua nga batalioi i II i Brigatës
së VIII?
- Mos ndofta, kërkohej të ngrihej KANÇL i fshatit? Ky
problem ishte i zgjidhur.
- Mos kërkohej rrugëkalim? Edhe ky problem kishte
marrë zgjidhje, me marrëveshjen për kalim të lirë të
forcave partizane, nëpër rugën që të çonte nga
Kordhoca nden Lazarat dhe te delej mbi Gjirokastër.
- Ka zëra që konfirmojnë se kërkohej të eleminohej
çeta e Ballit që funksiononte në fshat nënë komandën e
Hysni Pollos. Si argumenta pro kësaj teze rreshtohen:
Denoncimi i Marrëveshjes së Mukjes. Lufta e Grehotit
shtator 1943. Ngjarja e Libohovës 1944 etj.,
Në AQSH, gjendet një dokument, i cili pasqyron
urdhërin e sulmit, por jo motivacionin. Kryerja e
këtij sulmi, natën dhe në fshehtësi,duke shkel
marveshjen, dëshmon për ndërgjrgjësimin dhe
vendosmërin e FANÇL, për ta goditur me armë këtë
fshat. Është jashtë çdo llogjike të luftës, sulmi mbi
gjithë fshatin prej forcave partizane shqiptare, me
përjashtim të qëllimit për larjen e hesapeve me
kundërshtarët politik.(Përkrahësit e BK) Në këtë
konkluzion arrijmë po të kemi parasysh se :
- Rrugët midis FANÇL dhe BK, tashmë ishin të ndara.
Koha e gjuhës së përbashkët veçanrisht në nivelet
lokale ishte harruar. Bedri Spahiu njeri prei
figiurave kryesore të PKSH në Gjirokastër, më 23 maj
të vitit 1943 e vlerësonte pozitivisht bashkpunimin me
ballin dhe vijën politike të tij ndaj luftës. Ai nuk
shihte ndonjë ndryshim midis BK dhe Frontit. “Ismail
Golemi,-shkruante ai-interpreton mirë vijën politike
të Ballit Kombëtar, Konformë me vijën politike të
luftës nacional çlirimtare”.(M.D. Shqip....AQSH, F.
17, v. 1943, dos. 12) Madje paradoksi qëndron në
faktin se: Me forcat partizane, ishin prezent edhe dy
djem të Lazaratit, njeri prej të cilëve edhe u plagos.
Se në Radhët e FANÇL, ishin rreshtuar disa bijë të
fshatit Lazarat, si Sadik Boci, Myfyt Brahimi, Isuf
Bobi, Muedin Krishtin, i cili ishte shok me Qemal
Stafën dhe e kishte shoqëruar atë për në Gjirokastër
etj., Se në këtë periudhë Lazarati kishte dy dëshmor;
Muhamet Gjonlleshin,varur në shkurt të vitit 1943 në
Tiranë dhe Muhedin Krishtin, vrarë në Polis dhjetor
1943.
-Pas marrveshjes së Mukjes drejtuesit të Lartë të
Frontit Nacionalçlirimtar dhe të PKSh, udhëzonin se
“duhet ta pastrojmë popullin nga gjëmbat”, nënkupto
nga Balli Kombëtar. U harruan lufta e Gjormit,
Selenicës, Mallakastrës, Kolonjës, Skraparit etj., në
të cilat focat e çtave të BK luajtën një rol të
rëndësishëm për fitoren mbi fashistët. Fronit kishte
kryer disa aksione me armë kundër BK dhe përkrahësve
të tyre, si në Libohovë gusht 1943, 14 shtator 1943 në
Grehit, në fshatrat e Lushnjes tetor 1943, Vlorë,
Peqin, Dumre tetor 1943, Pogradec tetor 1943, në
Dukagjinë më 30 nëntor 1943. Gjatë vitit 1944 u kryen
disa veprime luftarake për të eleminuar kundërshtarët
politik; si në Martanesh mars 1944, masakra e Dunicës
së Korçës mars 1944, në Buzëmadh të Kuksit shtator
1944, në Kuç të Vlorës pas vrasjes së Memo Metos etj.,
e vetmja përpjekje ku forcat e Frontit
Naçionalçlirimtar dështuan kundër BK dhe përkrahësve
të tyre ishte; Lufta e Lazaratit 18 korrik 1944.
- Edhe kushtet ndërkombëtare ishin më se të favorshme
për FANÇL.Tashma shqiperia ishte lene ne lindje .
Të gjitha këto rrethana të mara së bashku, në gjykimin
e protagonistëve të luftës deshifroheshin si moment i
marrjes së masave për sigurimin e pushtetit, i cili u
deklarua një domosdoshëri dhe se: “Të gjitha partitë e
tjera reaksionare....synonin vetëm marrjen e
pushtetit,-kjo sipas liderëve të PK-ishte
antipopullore”.
Përpjekja për të nënështruar Lazaratin, dështoi në saj
të vendosmërisë te burrave dhe grave te fshatit per te
mbrojtur jeten e femijeve te tyre . Por gjithësesi kjo
ngjarje e erret mbetet në kujesën popullore,si nje
moment i dhembshem ku shqiptaret luftuan kunder
shqiptareve per arsye bindjeje , si një moment prej të
cilit brezat duhet të nxjerin përfundime të vlefshme
kombtarisht. Kjo ngjarje, është një apel permanent për
bashkim, vllazërim, mirkuptim. Ky konkluzin interferon
me sentencën e Lumo Skëndos: “Asnjë shqiptar nuk
është i tepërt”. Ndaj lypset ti bashkojmë forcat në
interes të zhvillimit e përparimit kombëtar.

GJIROKASTËR: 10 SHTATOR 2006.

Dr. SHYQYRI HYSI.

Historian, pedagog ne Universitetin

E .Çabej

Gjirokaster
SHKRIME TE NDRYSHME

KOMUNITETI I BIZNESIT LAZARATAS NË METROPOL
Ndryshimet demokratike që ndodhën në fillimin e viteve 1990 në Shqiperi u pasqyruan me ndryshime edhe në komunitetin e Lazaratit, që ishte nga komunitetet e para që i përkrahu këto ndryshime. Të etur për një ekonomi tregu që e kishin ëndërruar me kohë, por që sistemi i kishte privuar nga kjo e drejtë, banorët lazaratas në fillimin e atyre viteve u bënë pjesë direkte e liberalizimit të ekonomisë.
Një pjeseë djemve të këtij komuniteti të cilët kishin emigruar në Greqi u kthyen dhe hapën bizneset e tyre private. Disa prej firmave që hapën të parët aktivitetin në jug janë “Basha” e “Sopoti” e pas tyre “Buzheri”, “Aliko”, “Koçiu”, “Boci”, “Brahimi”, “Bejko - Buci”, “Mahmutaj”, “Majko”, “Mamo”, “Koli” e mjaft firma të tjera që kanë veprimtari në të gjitha drejtimet. I gjithë komuniteti i Lazaratit u përfshi në bumin e madh të zhvillimit të ekonomisë në atë periudhëe.Te gjithe punonin ne aktivitete te ndryshme tregtare .Komuniteti i ketij fshati pesoj ndryshime te medha ekonomike .Njerzit u punesuan paten investime te medha ne familjet e tyre.Ne kete komune nga njerez te cilet mezi mbanin ekonomine e tyre ku jetonin ne fukarallek te madh u kthyen ne tregtar te fuqishem ; nga 4 gropa sillazhi dhe stallat e lopeve ,tani me nje zone te prodhimit dhe biznesit(pa haruar shtrirjen e prodhimeve dhe bizneseve tona ne te kater rrethet e jugut) qe shtrihet nga kodra e Dervicanit ne jug , deri te ura e N SH N ne portat e qytetitGjirokastres,dhe me thellesi nga rruga nacionale ne lindje deri ne Lenxat ne jug perendim .Ata u bene administrator te zote te investimeve te tyre.Pas ngjarjeve te vitit 1997 biznesi lazaratas per shkak te kushteve te keqia te atij viti pesoj nje rrenie te menjehershme.shume biznese u mbyllen te tjeret pesuan nje atrofizim te madh.ekonomia pesoj rrenie dhe per shkak te ndryshimeve politiko.-ekonomike te asaj kohe.Ne shqiperi si ne te gjitha vendet e tjera biznesi mori nje hov te madh ne metropolin e saj .Zhvillimit te madh ekonomik ne Tirane ju be pjese dhe biznesi lazaratas te cilet kishin filluar ta spostonin aktivitetin e tyre nga jugu ne metropol.Te gjitha firmat ekzistuese ne Gjirokaster hapen filjalet e tyre ne Tirane . Ne te gjitha fushat e ekonomise kishte biznese te Lazaratit .Ne tregetine ushqimore ku ishin dhe pjesa me e madhe e eskluziviteteve hapen filjalete tyre ne Tirane si firmat “BASHA “ “SOPOTI” “MAHMUTAJ” “KOCIU” “BEJKO-BUCI”etj.Ne fushen e ndertimeve ku ne Tirane kishte nje bum te madh investimi, komuniteti I Lazaratit bente investime te medha dhe njeri nga keta investitor eshte Jaho Skendi , i cili ka investuar ne ndertimin e pallateve te medha ne Tirane Vore etj.Pallatet qe ndertohen ne Tirane ngjyrosen bukur me bojen “VITEX” te bizesmenit Delo Ahmeti. Nje tjeter investim i rendesishem i biznesit lazaratas eshte dhe ndertimi i linjes se prodhimit te rrjetave te telit te vellezerve Refik&Hektor Brahimi ne autostraden Vore – Tirane.Lazaratasit e ardhur ne Tirane qe e verteta nuk jane pak por rreth 40 familje e pine kafen ne lokalin e mrekullueshem “KONTINENTAL” me pronar vellezerit Dritan&Hysni Pollo .Shume te tjere kane hapur biznese te vogla me te cilet po punojne dhe jane bere pjese e ketij tregu te madh ne metropol si Tafil Meci Gafur Brahimi(qe tani eshte menaxheri kryesor i universitetit KRISTAL), Petref Brahimi, Revin Gerveshi, Berti Meci e shume te tjere .Nje pjese tjeter kane blere dyqane dhe po bejne investime .Te tjere qe jane kthyer nga emigracioni mendojne te ivestojne ne metropol kjo per shkak te zhvillimit te madh ekonomik qe ka ne Tirane. Kjo eshte nje gje shume e mire per komunitetin lazaratas ku duhet te dalim nga “guaska” tradicionale e jona .Ashtu si ne vitet e para te ekonomise se tregut ku ne treguam se kishim aftesi te investonim dhe te administronim biznese.Ti pershtateshim zhvillimit ekonomik te asaj kohe .Tani eshte momenti qe te tregohemi investitor dhe administrator te zote.Te gjitha ato kapitale financiare te cilat jane grumbulluar kete periudhe te veshtire tranzicioni te mos shperdorohen pa kriter por te kthehen ne kapitale investuese. Ndofta nje pjese e jona kane “merak”Lazaratin por ta leme ate “merak “ dhe te behemi te gjithe pjese ekonomike e metropolit ekonomik.NE METROPOL KA VEND PER TE GJITHE.

SHERIF BUCI

Pjese nga intervista e Luan Kondit mar pinjollit te Karagjozateve Flamur Karagjozi.

Jeni arrestuar disa herë apo jo?
Po. Për herë të parë u arrestova në vitin 1942. Ndënja rreth tre muaj në burg dhe më pas më liruan, falë ndërhyrjes së disa miqve të babait, që në atë kohë kishin detyra dhe funksione në Gjirokastër. Do të vijonin dhe tre arrestime të tjera, ku ndodhi si edhe në rastin e parë. Herën e pestë, ndërsa më mbanin në xhandarmëri dhe më pas, kolonel Murgja, oficer i zbulimit italian, më njohu që isha arrestuar dhe herë të tjera vendosën të më çojnë diku. Ndërkohë kishte ndodhur që Petrit Gega, ish- farmacist në Gjirokastër, ishte arrestuar dhe ekzekutuar nga fashistët në Libohovë. Mendova se të njëjtën gjë do të bënin edhe me mua dhe kështu vendosa të arratisesha. Shfrytëzova neglizhencëne e shërbimit të xhandarmërisë dhe shpërqëndrimin e vëmendjes së dy xhandarëve, që do të me shoqëronin, dhe lashë xhupin në dhomën e ndalimit, hoqa dhe syzet dhe u largova pa një pa dy nga xhandarmëria. Në këtë kohë u dha alarmi dhe kur ndodhesha rrugës në drejtim të Lazaratit, në lagjen Pllakë dhe më pas në atë Cfakë, një mitroloz italian nga kalaja shtinte me breshëri të zgjatura mbi mua. Shpëtova falë vetëm fatit tim. Më pas, i lodhur dola në teqenë e Baba Selimit dhe aty një dervish i asaj teqeje më orientoi të dilja në Lazarat. Në afërsi të atij fshati, i raskapitur, rashë pa ndjenja. Ashtu më gjetën dy çobenë të Lazaratit, që ishin djemtë e Bido Bashës, më shpunë në shtëpinë e këtij të fundit. Më përmendën dhe ushqyen dhe më pas, për arsye sigurie, pasi në fshat kishte ballistë që bënin mbledhje në teqenë e fshatit, Bido Basha më dha koburen dhe gjerdanin e tij dhe më tha të nisesha për në stanin e Xhafo Kullës. Atje ndenja derisa kapitulloi Italia fashiste.

SHTETI DHE KOMUNITETI

Ka me shume se dy jave qe ne mediat shqiptare dhe opinionin publik vazhdon te lakohet emri i nje fshati te njohur shqiptar Lazaratit.Kane folur per te shume gazetare e politikane, te afte e te paafte me dashamiresi por edhe ne mjaft raste me paragjykime dashakeqe.
Te thenat e tyre shume here kane qene jo te sakta dhe pergjithesisht te amplifikuara per interesa komerciale gazetareske ose interesa qarqesh te caktuara politike.Nje gje eshte e qarte : te gjithe kane qene jo lazaratas me perjashtim te deklaratave zyrtare te kryetarit te komunes.Kjo na obligon qe si intelektuale te ketij fshati dhe sigurisht njohes me te mire te problemeve historike ,ekonomike dhe sociale te ketij komuniteti; mbasi pritem te qetesohej zhurma ,po shprehim disa mendime per komunitetin dhe ngjarje qe lidhen me te.
Kushdo qe e njeh sado pak fshatin e di se pozicioni gjeografik i tij eshte pak i vecante.Ai vendoset ne nje shpat te thate te Malit te Gjere,midis qytetit te Gjirokastres dhe zones se minoritetit grek me te cilin pamvaresisht nga ndryshimet etnike dhe fetare ka jetuar ne harmoni te admirueshme duke ndare me te hallet ekonomike dhe sociale.Po per arsye te ketij pozicioni gjegrafik ky fshat ka qene me solid ne ndjenjen nacionale dhe ruajtjen e njefare kompaktesie e tolerance brenda fshatit si dhe me komunitetet fqinje.Periudha e socializmit per shkak te pozicionit antikomunist gjate Luftes se Dyte Boterore beri qe ky fshat te ishte i paragjykuar nga administrata e asaj kohe.Keshtu numri i te shkolluarve ishte me i paket ne krahasim me fshatrat e tjera si dhe numri i te punesuarve ne administraten e shtetit dhe i te shperngulurve nga fshati te ishte me i paket.Mjafton te permendim se,qe prej vitit 1950 deri ne 1990 asnje lazaratas nuk u punesua ne organet e rendit dhe vetem 4-5 veta ishin punesuar ne organet e Ministrise se Mbrojtjes, si oficera te thjeshte.Si rrjedhim i qendrimit te mesiperm vitet e demokracise e gjeten fshatin me nje popullsi shume te dendur rreth 3.500 banore , ne nje teritor shume te ngushte dhe teren mjaft te varfer.Mjafton te themi se nga ligji per ndarjen e tokes cdo fryme ne Lazarat perfitoi rreth 1500 m2, qe eshte me pak se 50% e mesatares se rrethit dhe 3 here me pak se e fqinjeve te tyre jugore.Pas vitit 1992 me fitoren e demokracise lazaratasit si popull i vuajtur dhe punetor iu futen punes me aktivitete private si blektorine,qe e kishin tradite,muratore dhe biznese te ndryshme si gjithe shqipetaret e atyre viteve.Nga ana tjeter ata filluan te ndertonin shtepi me hapesira te mjaftueshme dhe qe atehere e deri tani jane ndertuar me shume se 100 shtepi ose pothuaj nje fshat I ri.
Ngjarjet e vitit 1997 demtuan rrende dhe aspektet ekonomike dhe sociale te Lazaratit.Megjithate marezia totale e kohes, nuk i verboi lazaratasit ,dhe ndersa ne fshatrat e tjera te Shqiperise u dogjen shkolla dhe objekte te tjera sociale ,ne Lazarat te dy shkollat u mbrojten nga komuniteti .Jo vetem kaq por aty u zhvillua mesimi,normalisht. Por sic u tha edhe me lart per shkak te qendrimit nacionalist e antikomunist gjate Luftes se Dyte Boterore ,dhe diskriminimit te periudhes se socializmit ; ne vitin 1991 -1992-1996 dhe zgjedhejt e tjera te pergjithshme dhe locale te bera me pas ,ky komunitet ka votuar gjithmone djathtas ne menyre massive duke bere qe partia e majte Socialiste ,e ardhur ne pushtet ne 1997 ta shikoje Lazaratin si pjese ta PD-se e si rrjedhim armike te PS-se . Ky kendveshtrim jo miqesor i bere nga partia ne pushtet u duk qarte qe ne deklaratat e bera nga disa drejtues te PS-se gjate vitit 1997 te cilet deklaronin: “ na,nuk do te lejojme qe ta bejne tregetine cobanet e Lazaratit..” Deklarata keto qe u bene realitet ne menyre graduale duke u krijuar pengesa te vazhdueshme firmave tregetare te Lazaratit,jo vetem kaq por ish drejtues te doganes se Kakavies ne vitet 1998-99 deklaronin se qeveria nuk ka nevoje per taksat doganore te trgetareve te Lazaratit.E gjithe kjo solli si rrjedhim rrudhjen e bisneseve ku nga rreth 150 biznese ne vitin 1996 , ne rreth 30 biznese ne vitin 2004 .Natyrisht keto sollen veshtiresi te medha ekonomike per kete komunitet tashme prej nje populate rreth 4.000 banoresh ,shumica e te cileve te rrinj.Keta te rrinj tashme iu drejtuan emigracionit ne Greqi ku kishin veshtiresi per viza,por edhe veshtiresi psikologjike per shkak te mospajtimit me fenomenin e nderimit te emrave.Emigracioni u shtri edhe ne Itali ,Angli e Amerike ,deri ne Afriken e Jugut ,por sic e dim te gjithe ne shifra te pakta ,per shkak te veshtiresiveper tu paisur me viza.
Ne vitet e para te demokracise ne shkollat e vendit u rregjistruan te etur per dije shume te rinj te fshatit te cilet para viteve -90 per shkak te luftes se klasave dhe paragjykimit qe i behej ne total si fshat,s’ kishin mundesi te shkolloheshin.Keshtu vazhduan dhe mbaruan shkollat brenda dhe jashte vendit me dhjetera djem te fshatit .
Ne administraten dhe organet eRendit te shtetit te viteve 1992-96 u punesuan mjaft lazratas.Kjo perfshirje ne administraten e shtetit pati efekte jo vetem ekonomike por edhe psikologjike .Tashti ky komunitet qe per 50 vjet ishte i denigruar dhe i perjashtuar nga shteti i tij .tashme ndihej per here te pare,pjese e shtetit te tij.Por pas viti 1997 rifilloi serisht diferencimi politik.Keshtu ne menyre graduale u larguan nga administrata djem te Lazaratit qe punonin mjaft mire por kishin qene anetare te partise kundreshtare te asaj qe erdhi ne pushtet.U larguan nga puna pa shkak veterinere,juriste,arsimtare dhe nga rreth 30 te punesuar ne organet e rrendit,sot ka 1 ose 2 police te thjeshte.Eshte e dhimbshme te konstatosh qe oficere policie te rrinj lazaratas qe kane mbaruar akademine e rendit Brenda dhe jasht shtetit pas viteve ‘90 ,sot punojne shofere taksie ose kane emigruar ne Amerike apo vende te tjera sepse nuk u punesuan nga qe ishin nga Lazarati.Po keshtu intelektuale nga Lazarati te afte, qe ishin te punesuar ne administraten shteterore deri ne 1998-en u hoqen nga puna sepse kishin bindje te djathta dhe tani punojne pedagoge ne Universitetet Amerikane ,ne pune te tjera ne emigracion ose nje pjes jane pa pune.
Te gjitha keto,si dhe nderhyrjet ne menyre joprofesionale te segmenteve te caktuara te shtetit e manipulimeve te bera nga partite e medha ne vitet 1998-99 ,bene qe midis komunitetit te Lazaratit dhe shtetit te tij te krijohen raporte paragjykimi e mosbesimi.
Po kush eshte Lazarati?
Ai eshte toke shqiptare,popull shqiptar dhe ashtu sic ka thene shkrimtari yne i madh I.Kadare ne takimin qe beri ne Lazarat ne vitin 1998 :” Ata jane njerez te zakonshem por krenare si gjithe shqiptaret…”
Nuk eshte mire te perdoret gjuha e forces dhe te paragjykohet nje komunitet i tere per shkak te disa elementeve keqberes qe ekzistojne aty si ne cdo komunitet tjeter shqiptar e joshqiptare.Pra ai eshte pjese e shtetit Shqiptar e atij shteti te asaj partie qe eshte sot dhe atij shteti e te asaj partie qe do te jete ne pushtet neser.Ky komunitet eshte i detyruar ti bindet kushtetutes dhe ligjeve te ketij shteti si gjithe teritori i vendi.Por nga ana tjeter shteti pamvaresisht se kujt partie i perket eshte ne kulturen e demokracise qe qytetaret e tij t’i trajtoje ne menyre te barabarte si nga ana ekonomike ,edhe nga ana psikologjike,ne menyre qe te mos lindin raporte antagoniste,jo te kendshme dhe mjaft te demshme si per komunitetin ashtu edhe per shtetin. Ky trajtim nga shteti ne 7 vitet e qeverisjes socialiste po ta analizosh ka mjaft difekte. Keshtu po te marresh fondet e dhena komunes se Lazaratit me rreth 4.000 banore ,deri ne vitin 2004,jane shume me te pakta se te ndonje fshati me 200-300 banore qe voton vazhdimisht majtas,megjithese Lazarati edhe me ato biznese te rrudhura arketon ne shtet cdo muaj tatim-taksa rreth 400 milion leke (te vjetra).Nga ana tjeter ne mjaft raste shume medja te shkruara dhe vizive qe njihen si mercenare te qeverise apo qarqeve te caktuara fillojne rubrikat me lajme sensacionale te paverteta per Lazaratin ,duke ushtruar presion psikologjik e duke armiqesuar padrejtesisht komunitetin e Lazaratit me shtetin e tij.Lazarati eshte pjese e realitetit te sotem shqiptar ku njerezit perpiqen te mbijetojne.Shumica e grave te ketij fshati mbledhin bime medicinale ne malin e gjere duke iu thare buza nga vapa si ne kohen e kooperativave,nje pjese jo e vogel nxjerr dhe eksporton gure ne Greqi nga guroret e fshatit,shume te tjere shkojne me bageti ose punojne muratore e punetore krahu.Pa dyshim ne kopshtet e vogla te fshatit dikush ka mbjelle edhe cannabis sic ndodh shpesh edhe ne rrajone te tjera te Shqiperise.Ata qe e shperndane faren e cannabis ne Vlore,Fier,Vore e gjetke , e sollen edhe ne Lazarat.Por kjo nuk eshte menyra kryesore e jeteses se fshatit.Dhe shprehjet : “platancione” e “ kolumbi” per koshtrat e Lazaratit i bene qesharak ata qe i perdorin ne syte e cdo njeriu qe e njeh Lazaratin e thare per uje. Por dhe aq sa eshte kultivuar ai duhet luftuar nga vete komuniteti si nje burim shume i demshem per shendetin e njerezve e sidomos te femijeve.Nga ana tjeter si nje dem i madh psikologjik per te rinjte tek te cilet krijohet mendimi per pasurine me mjete e rruge antiligjore.Grupe te caktuara te ketij komuniteti duhet te jene te pergjegjshem dhe te ndergjegjshem se arma nuk eshte loder .Ajo gjithmone eshte rezik potencial per ate qe e ka por edhe per njerzit per rreth.Cdo individ i nje komuniteti duhet te dij se ka detyrim moral dhe ligjor si ndaj ligjeve te shtetit edhe ndaj komunitetit ku banon.Askush nuk ka te drejt te prish qetesin dhe aq me keq te rezikoj jeten e anetareve te komunitetit me veprimet e pa ndergjegjeshme.
Nga ana tjeter nderhyrjet e shtetit duhet te jene te studiuara mire e me metoda profesionale dhe jo provokative qe rrezikojne jeten e shtetasve si dhe te policeve qe jane bije po te Shqiperise. Shteti eshte edhe i Lazaratit dhe askujt s’ duhet t’i shkoje ne mendje te pengoje funksionimin e tij normalisht edhe ne Lazarat,por gjithmone ne raporte mirekuptimi e mirebesimi reciprok si kudo ne vendet demokratike Europiane ku synojme te integrohemi.

ISLAM BUCI

Gjirokaster me 10.09.2004

Si është ruajtuar, kultivuar dhe trasmetuar nga brezi në brez kultura fetare

Tradita fetare në Lazarat, pasuri e çmuar

Në ambjente të ndryshme në jug të Shqipërisë ,por edhe më gjerë shumë herë dëgjohet shprehja “ Lazaratasit janë besimtarë”. Ky mendim i shprehur nga të tjerët për ne, në fakt ka një të vërtetë sa historike, po aq dhe aktuale.
Mjaft të hedhim një vështrim historik dhe gjeografik për të vërtetuar këtë thënie. Fshati është i rrethuar nga objekte fetare e nga këta me i vjetri është Selgjikja në malin e Sopotit. Ky objekt kulti mendohet se është besuar që në lashtësi dhe vazhdon të besohet deri në ditët tona. Djemtë e fshatit me gjithëse të rritur në një periudhe ku feja ishte e ndaluar dhe bëhej propaganda ateiste shumë e egër, në fillim të viteve ’90 nuk e kishin humbur ndjenjën e besimit dhe para se të niseshin për në emigracion shkonin në Selgjike, ndiznin qirinj ose hidhnin monedha. Në periudhen romake, kur në Ballkan u përhap krishtërimi dhe Shqipëria ishte nga të parat që pranoi fenë e krishterë, edhe Lazarati u përfshi Brenda kësaj feje. Këtë e tregojnë toponimet me emrin kishë që gjenden brenda fshatit dhe përrreth tij. Kështu kemi vendet e quajtura Qisha e Gjoke, në lagjen e Gjoke, Qisha e Meme, aty ku është shkolla e vjetër e fshatit, Qisha e Tene, Qisha e Kurunës dhe Qisha e Sopotit, në Sopot. Të dhënat gojore flasin gjithashtu për ekzistencën e një manastiri në bahçene e Serjane.
Me pushtimim e Ballkanit nga turqit në Lazarat, ashtu si në pjesën më të madhe të Shqipërisë, filloi islamizimi i fshatit. Sigurisht ky fshat me disa kisha u mundua t’i rezistojë këtij islamizimi dhe dëshmohet se në shekullin e XVI një pjesë e fshatit, si pasojë e këtij presioni u largua për në Greqi, ku edhe sot ekziston një fshat me emrin Lazarat. Aty ka akoma të moshuar që ende flasin shqip. Pjesa tjetër që mbeti, si shumë fshatra të jugut, u muslimanizua, në shumicë dërmuese në ektin Bektashi, si dega më tolerante e Myslimanizmit. Por edhe më pas për të mbajtur sado pak traditëm në mjaft raste u arritën të ruheshin mbiemra të fesë së krishtere, si Gjokaj, Gjinaj, Lekgjonaj, Gjiknuraj, Krishtaj, Gjolleshaj, Kolaj, etj.
Sipas të thënave të pleqve aty nga viti 1740 në fshat është ndërtuar xhamia e parë, e cila vazhdoi të fuksionojë deri në periudhën e komunizmit, kur u shkatërrua nga regjimi. Po rreth viteve 1750-1760 në Lazarat ka ardhur i pari klerik bektashian, Baba Zeneli i cili strehoej here pas here në Brahimaj që e kanë shtëpinë në qendër të fshatit. Kur ky klerik ndërroi jetë fshati ndërtoi Tyrbenë e Baba Zenelit, e cila është besuar dhe vazhdon të besohet ende si objekt kulti shumë i shenjtë i fshatit. Në këtë Tyrbe prej qindra vjetësh nga fisi i Brahime brez pas brezi është ndezur dhe vazhdon të ndizet çdo natë çirak (qiri). Veç këtij në fund të fshatit ndodhet dhe një varr i madh i rrethuar me mure që quhet Varri i Dervishit, të cilin lazaratasit e besojnë dhe e mbrojnë nga dëmtimet, ndezin qirinj dhe hedhin monedha. Në kultivimin e besimit bektashian tek lazaratasit, veç klerikut të parë që thamë më lart një rol shumë të rëndësishëm kanë luajtur Teqja e Zallit, afër Gjirokastrës dhe Teqja e Melanit, afër Nepravishtës. Shumica e lazaratasve ishin muhibë të këtyre dy teqeve dhe kryenin në mënyrë rigoroze ritet e bektashizmit. Bektashizmi dhe Klerikët e tij siç dihet kanë qenë mbështetës të lëvizjes patriotike për pavarësi kombëtare dhe për përhapjen e gjuhës shqipe. Për këtë arsye pushtuesit grek gjatë evazionit të tyre, të parën shkatërruan Teqen e Zallit, si bazë e shqiptarizmit në Jug. Por patriotet dhe besimtarët gjirokastritë së bashku me besimtarët e Lazaratit menjeherë pas ikjes së grekëve e rindërtuan dhe e pajisën Teqenë e Zallit ashtu si e kemi në ditët tona. Bektashizmi e në veçanti Teqja e Zallit kanë luajtur një rol shumë të rëndësishëm në kultivimin e edukatës morale dhe fetare në Lazarat.
Prindërit tanë na mësonin që jo vetëm të respektonim Klerikët dhe institucionet fetare muslimane, por edhe atotë krishtere. Afër nesh është fshati ortodoks i Dervicianit si dhe krahina e Dropullit me institucionet e tyre fetare, kasha, manastire e konizma, por asnjë lazaratas nuk ka vënë dorë mbi to, përkundrazi hidhnin monedha dhe ndiznin qirinj sipas rastit. Një shembull i kësaj edukate janë dy djem lazaratas që duke qenë barinj në manastirin e Dervicianit u kujdesën disa vjet për dy murgesha (kallogre) të moshuara që kishin mbetur në manastir pas prishjes së tij nga diktatura komuniste. Institucionet fetare e veçanërisht Teqja e Zallit dhe ajo e Melanit me Klerikët e tyre si Baba Aliu, Baba Selimi, Baba Qamili, e me vonë Dervish Rexhepi kanë luajtur një rol shumë të rëndësishëm në pajtimin e familjeve me hasmëri si dhe konflikte të tjera që lindnin midis banorëve të Lazaratit. Janë me dhjetra fiset e Lazaratit që janë pajtuar nga Teqja dhe Baballarët e saj.
Është fakt se në periudhën para ardhjes së komunizmit kur kultura fetare ishte shumë e përhapur në fshatin tonë, hajdutët dhe keqbërësit ishin shumë të pakët. Në 1967 diktatori Enver Hoxha duke dashur të mbetej vetëm kulti i tij filloi fushatën kundër gjithë feve në Shqipëri dhe kulteve fetare. Në këtë fushatë edhe në Lazarat u shkatërrua ndërtesa e xhamisë dhe ndërtesa e tyrbesë së fshatit, por rezistenca e fshatarëve dhe sidomos e grave të fshatit pengoi shkatërrimin e varit të shenjtorit të fshatit, Baba Zenelit. Komunizmi shkatërroi muret e ndërtesave fetare, por nuk mundi asnjëherë të çrëjosë besimin e njerëzve. Lazaratasit fshehurazi festonin, festat fetare Barjamin, Novruzin, etj., e asnjë natë nuk e lanë pa ndezur çirakun në vendin e shenjtë të fshatit. Në vitin 1990 kur u lejua feja menjëherë lazaratasit ndërtuan tyrbenë e fshatit, Varrin e Dervishit dhe dhanë një kontribut shumë të madh në rindërtimin dhe riorganizimin e Teqeve të Zallit, të Melanit dhe të objekteve të tjerë fetare. Në Lazarat veç bektashizmit me klerike si Baba Muharemi, Dervish Hyseni, Dervish Esati ka pasur edhe hoxhë si Sabri Gabën që kishte mbaruar medresenë dhe ishte mjaft i ditur për kohën. Hoxha merte pjesë në ceremoninë e synetllëkut, në martesë dhe në ceremoninë e varimit. Në vitin 1999 me ndihmën e Komunitetit Musliman të Shqipërisë dhe interesimin e një grupi të rinjsh të fshatit u ndërtua xhamia e re e fshatit, ku besimtarët kryejnë ritet e tyre fetare.
Sot në fshat ka një grup djemsh dhe vajza, bile disa me shkolla fetare të cilët përhapin mësimet e ndritura të Kuranit në brezat e rinj dhe luajnë një rol shumë pozitiv në edukimin e të rinjve. Fshati feston Bajramin e Madh, Kurban Bajramin, Sulltan Novruzin, Festën e Hashures, agjëron e mban matem e respekton rregullat e fesë së vet. E gjithë kjo traditë kulturore fetere që ka luajtur dhe luan rol të rëndësishëm në edukimin e njerëzve e sidomos të të rinjeve me dashuri për njeri tjetrin, dashurinë për vendin, ndjenjen e mirësisë, tolerancës, respektin për njeriun, luftën kundër veseve e mëkateve. Kjo traditë meriton të cilësohet si pasuri e këtij komuniteti që duhet ruajtur dhe zhvilluar më tej.
Niazi Mahmuti

Mjeshtrit lazaratas nëpër Europë

Shefqet Pollo si ringjalli mjeshtërinë e përpunimit të gurit në ishujt e Portugalisë

Lazaratasi që çuditi portugezët

*Shefqet Pollo, jo vetëm bashkëfshatarët, por dhe miqtë e shokët e tij, atje ku ka punuar e njihnin për një elektricist e mekanik të zotin, por jo për një gurgdhendës të talentuar që me punën e tij në restaurimin e shtëpive karakteristike portugeze do t’i çudiste vendasit. Ja c’shkruante revista portugeze “A quinta viagem” e dates 07-11-2004 me titull: Shefqet Pollo Esculpir a pedra;

Befasia
Si të gjithë njerëzit fatkeq gjatë gjithë historisë braktisën tokën e tyre të origjinës, dhe Shefqet Pollo e la Shqipërinë për një jetë më të mirë dhe kërkoi ishujt oksidentale të Azoreve të Portogalisë. Ishte i specializuar për elektricist dhe agrokulturë, u specializua për mekanik dhe gjeologji për studimin e puseve. Filloi punë në ishujt Azore pikërisht në ishullin Tersero prej katër vjetësh. Për një vit e gjysëm punoi si suvaxhi, pastaj iu fut punës për ndërtime me gurë e gdhendje. Dy djemtë e tij vazhdojnë shkollën dhe janë integruar shumë mirë në shoqërinë portugeze. Azorasit i pritën mirë, jetonin në paqe dhe prosperitet, por Shefqetit nuk iu shua asnjëherë dashuria për vendin e tij.

Mjeshtëria: Shefqeti mbasi la punën e suvaxhiut filloi të merret me ristrukturimin e ndërtesave të vjetra. Punët e tij ishin në përputhje me arkitekturën e vjetër portugeze. Ka punuar në shumë ndërtesa, por më ideale është porta dekorative në rrugën “Dirita”, rrugë e vjetër e Lisbonës. Është duke restauruar një nga shtëpitë më të vjetra në lagjen Tirsero, plotësisht e ndërtuar dhe mbuluar me gur, e cila është puna më e mirë e tij. Kontakti me gurët vjen nga origjina e tij, Lazarati. Guri në ishujt Azore është me origjinë vullkanike, kjo e bën më të lehtë për tu punuar. Arkitektura -Ramo Grande është një eksploror që ka jetuar nëpër shekuj të punuar nga mjeshtra profesionistë, por që sot kjo traditë ka humbur dhe ringjallje i dha shqiptari (Lazaratas) Shefqet Pollo. Është një lloj pune që kërkon durim, saktësi dhe fantazi. Në punën e tij ndihmë i ka dhënë dhe familja. Veglat e tij të punës janë adoptuar nga vet Shefqeti. Gjatë punimit restaurues ai ruan formën dhe idenë e ndërtimit origjinal të tyre, karakteristikë portugeze dhe nuk i pëlqejnë punimet me çimento në to.

E ardhmja: Dëshiron të vazhdojë këtë lloj pune dhe t’i përkushtohet krijimit të statujave dhe relievit. Dëshiron që fëmijtë e tij të vazhdojnë studimet dhe të mbajnë lart emrin e Shqipërisë.

*Marë nga revista portogeze “A quinta viagem” e datës 07-11-2004
Intervistë nga Andreia Fernandes, fotografia nga Antonio Arunjo
Përshtati Hito Brahimi.

2007-08-19T16:50:00.001+03:00

Ne cdo 28 nendor

SHKOLLA E MESME E LAZERATIT

FESTA E FLAMURIT

QENDRA E FSHATIT LAZERAT

PAMJE E FSHATIT

PAMJE NGA FUSHAT

SHKOLLA BABA REXHEPI

DEGA E SHOQATES LAZERATI NE MICHIGAN, USA

Hotel Palma

Ura e Kordhoces

Ura e Kordhoces

2007-08-19T16:49:00.000+03:00

Dita e Pavaresise

Eshte bere tradite ne Lazarat festimi i vecante i
dites se Pamvaresise ku spikatin dy moment: 1)
Parakalimi i 12 nxenesve qe simbolizojne 12
lazaratasit qe moren pjes ne ngritjen e flamurit ne
Vlore me 28 nentor 1912(kurse pjesa tjeter e burrave
luftonin per mbrojtjen e Janines ku vrane 9 luftetar),
te 12 me radhe puthin flamurin .2) Mbas puthjes
ceremoniale te flamurit shperblehen 15nxenesit me te
mire te vitit per te stimuluar dijen.

Per ty flamur
Njerëz të shquar të Lazaratit

NJERIU I KONTRIBUTEVE TË SHQUARA
Emra dhe figura të shquara atdhetare të Lazaratit e kanë ushtruar aktivitetin e tyre patriotic edhe jasht vendit me angazhim diplomatic në mbrojtje të interesave kombëtare, me përhapjen dhe mësimin e gjuhës shqipe në diasporë. Nje prej këtyre personaliteteve ishte AGO RABI . Agua u lind në Lazarat në vitin 1888. Babai I tij Rakip Rabi ka qënë një nga luftëtarët e çetave të Lazaratit në luftrat për liri dhe mbrojtjen e trojeve shqiptare. Ishte muhip bektashi I Baba Sulejmanit I Teqesë Hajderie të Gjirokastrës.Ambjenti atdhetar e fetar bektashi ndikoi tek personaliteti I tij dhe në shpirtin atdhetar, në urtësinë shpirtërore , pasurimin me virtute të mira njerëzore , në etjen për dituri, dhe pa veset e kohës, duke e bërë atë një personalitet me autoritet . Menjëherë mbas emigrimit në Amerikë u lidh me drejtuesit e e komunitetit shqiptar në Amerik si me Fan S Nolin, Sotir Pecin, Kristo Dakon, etj . Së bashku me mësueset Sevasti e Parashqevi Qiriazi u muar me hapjen e shkollave shqipe në radhët e komunitetit shqiptar atje. Mbas kompletimit me arsimim ju fut punës për hapjen e gazetave shqip si “Përparimi”, Imigranti” në Neë York ,Boston si dhe furnizonte me kronika nga aktivitetet e degëve të emigrantëve në shtete të ndryshme gazetën “Dielli” I shoqatës Vatra . Agua mbante dh lidhje ma atdheun dhe fshatin e tij Lazarat . U gëzua shumë kur mësoi së në Lazaret në 1915 mësuesi arbëresh Sinjore Tozeli kishte hapur shkollën shqipe . Në një lëtër që I dërgonte drejtorit të gazetës “Omonia “ që dilte në Gjirokastër greqisht më 1915-1916 , I shkruante: “ I nderuar , zoti Dilo ! Mora vesh se zotëria juaj botoni një gazetë në Gjirokastër greqisht. Meqënëse unë di greqishtë dhe jam nga Lazarati, ju lutem më dërgoni disa numra . Me këtë veprim ju I shërbeni vëllazërimit të krishterëve dhe muslimanëve , pamvarësisht kritikave të ish kajmekamit , e editorit të “Diellit “( Bahri Omarit )- ( Shënimi im ).
Pas luftës së parë botërore monarkitë fqinje dhe Italia mezi prisnin të zbatohej “traktati i fshehtë i Londrës” . Shqiptarët e Amerikës u organizuan në partitë politike Shqiptare. Drejtuesit dhe intelektualet patriot të këtyre partive përpiluan dhe I dërguan një “Promemorie” Presidentit të SH.B.A . Ëudro Ëillson 88 vjet më parë:
Boston Mas. U.S.A.4.5.1919
PROMEMORIE
Presidentit të Shteteve të Bashkuara të Amerikës Ëudro Ëillson.
I nderuari , zoti President! Duke qënë se së shpejti do të shkoni si përfaqësues I Amerikës fitimtare në konfrencën e Paqes ; duke q1ënëse Shqipëria është në rrezik nga një traktat për coptim nga fuqitë fqinje aleate ; duke qënë se ju kini dhënë deklarat që Vlora dhe krahinat për rreth mund ti mbeten Italisë : Kërkojmë nga Shkëlqesia Juaj që ta konsideroni edhe një herë këtë Deklaratë Tuajën , pasi pot ë marrë Vlorën dhe krahinat për rreth Italia atëherë Adriatiku bëhet liqen I mbyllur Italian dhe përsa I përket Vlorës sa mund të rrojë njeriu pa mushkri aq mund të jetojë Shqipëria pa Vlorën.
Kemi shpresë tek Shkëlqesia Juaj se do të mbrojë në atë konferencë të drejtën shqiptare .
Për Partitë Politike Shqiptare
K R Y E T A R I Kristo Dako.
F I N A N C I ER Rexhep Demi Filati
K O N T R O L L O R Ago Rakip Lazërati.
Presidenti Ë.Ëillson u deklaroi autoriteteve të emigracionit shqiptar me Fan S Nolin në krye ku bënte pjesë dhe Ago Rakip Lazërati se : “Shqiperia do të ketë një zë në këtë konferencë që ta mbrojë dhe ai zë jam unë”.
Pas formimit të qeverisë së Sulejman Delvinës , dalë nga kongresi I Lushnjës dhe pranimit të Shqipërisë në Lidhjen e Kombeve, Agua u kthye në atdhe më 1921. Ndjek me interes zhvillimet politike në vitet 1920-1924. Thirrjes së Nolit për pjesmarrje në administratë ju përgjegj : “ Rëndësi për mua ka që u bë
Shqipëria !”

Agua jetoi gjith kohën e Zogut në aktivitetin e tij privat jasht politikës . Përjetoi me dhëmbje pushtimin fashist të vendit dhe ishte për luftën çlirimtare. Ishte kundër politikës servile ndaj Titos që mbanin krerët e regjimit dhe këtë e shprehu haptas në popull me rastin e vizitës së Enverit në Beograd më 1946. Fjalëve të bukura për Titon të agjitatorit të Frontit ju përgjegj:-Po , mor po! I mirë është sërbi Tito , por për Shqipërinë është shejtan mulliri!.
Në vjashtë të vitit 1948 atdhetarin Ago Rabi e burgosin në burgun e Gjirokastrës se “nuk pagoi detyrimet dhe pas një viti lirohet I sëmurë në shtratin e vdekjes . Ai ato ditë ndroi jet në dhjetorin e vitit 1950 .Ky ishte shpërblimi që I dha regjimi këtij atdhetari të madh. Dhe më von regjimi nuk njohu apo nuk përmendi kurë kontributet e tj , vlerat e tij për atdheun në ato ditë të vështira të rezikut të shpërbëries.Agua u nda nga jeta duke marrë nderimet , respektin dhe vlerësimet e të gjithë bashkëfshatarëve ,po ashtu dhe të miqëvë dhe bashkëatdhetarëve të tij mes të cilëve punoi dhe jetoj.
Zia Basha

Eliaz Maliq Lazarati publicisti që s’pranoi të shkelte parimet për të bërë fituar ofiqe

Njeriu fisnik që s’bëri kompromise në jetë

Eliaz Maliq Lazarati, kështu e quajti veten kudo, për aq kohë sa jetoi e punoi. Kjo mjafton që ai të meritojë nderimin e brezave në Lazarat. Jeta e tij, megjithëse mjaft e shkurtër ishte intensive e produktive, sa nuk e teprojmë të deklarojmë se Iliaz Lazarati mbetet figura më e denjë dhe më e kompletuar ku përmblidhen virtytet më të mira të banorëve të fshatit tonë e më tej të zonës ku jetoi.

Historia e jetës
Ai u lind në vitin 1897 në familjen Bobi. I ati ishte luftëtar i çetave patriotike kundër andarteve greke në Lëkurës, anëtar i shoqërisë “Dora e zezë” që vepronte në atë kohë në Gjirokastër e që punonte për përhapjen e shkrimit shqip.
Çastet dramatike që kalonte vendi në fillim të viteve 1 900, por edhe edukimi në familje ndikuan fuqishëm në formimin e Iliazit. Mësoi të shkruajë dhe të lexojë shqip në familje, sepse në fshat kishte shkolle turke (Metepi). Në gjuhën e nënës lexoi Naimin dhe Çajupin. Mbas pushtimit të parë grek për arsye ekonomike si të gjithë largohen në Vlorë, ndërsa më vonë niset për në SHBA si emigrant.
Në Amerikë me gjithë se shumë i ri, bie në kontakt me figura të njohura të lëvizjes patriotike (në gjirin e shoqërisë “Vatra” dhe organizatave të tjera patriotike), që kishin anëtarë Fan Nolin, Sotir Peçin, Mihal Gramenon, mësueset Sevasti e Parashqevi Qiriazi, etj. I paisur me inteligjencë natyrale, mësoi në shkollat e atjeshme. Fitoi dije dhe kulturë që shumë shpejt do t’i vinin në shërbim të mëmëdheut me një aktivitet shumëplanësh Në prill1917 e mobilizojnë në ushtrinë amerikane (Lufta e Parë Botërore). Nga lufta doli i invalidizuar nga helmet që u përdoren pësoi infeksion kronik në mushkëri.
Me urrejtje për luften që nga fronti shkruan shkrimin e parë të tij për fitoren e shqiptarit Thoma Papa në një kampionat mundjeje në njësitë e ushtrise amerikane në Evropë. Nga Parisi bashkë me këtë publikim u bën thirie shqiptarëve që trimërinë, zgjuarsinë dhe forcën e tyre ta vënë në shërbim të Atdheut. Iliazi I shfaqi idetë e tij në shkrimet e shumta në revistat “ëerparimi”,”Imigranti”,etj.
Ai bëri përpjekie të mëdha që shoqëria “Vatra” të konsolidohej më shumë si organizatë patriotike. Ne seksionin e Vatrës, për pritjen dhe sistemimin e emigratëve shqiptarë luajti rol të madh në shtimin e antarësisë, lehtësimin e momentit të parë të emigrantëve që shkelnin për herë të parë Amerikën.
Në inisiativën që u morr në atë kohë “Jepni për nënën” priu me shembullin e tij dhe kontribuoi për mbledhjen e ndihmave të shumta që shërbenin për çështje të ndryshme në interes të Atdheut.

Publicistika
Ndërkohë që me shkrimet dhe punën e tij kërkonte bashkimin,unitetin, në gjirin e vatanit duke luftuar përçarjen dhe përçarësit.
Në një shkrim të tij kritikonte ashpër Faik Konicën për mendimet e shprehura në gazetën “Albania”. Në këtë shkrim thuhet “… Begu i Konicës në një nga numrat e “Albania” që botohet në Bruksel, për të cilën dhe për pak desh na u quajt “Hero i kombit”, deklaroi sheshit se: …që të bëhet Shqipëria një shtet më vete në gadishullin Ballkanik duhet që muhamedanët shqiptarë të bëhen të krishterë. Por duket sheshit se ja një akull për të mbajtur larg çështjes shqiptare disa muhamedanë fanatik e të pa djallëzuar. Po djallëzia i mbeti në valët e Adriatikut se Shqiptarët e mirë e kuptuan rrezikun dhe pa ndryshim feje u bashkuan dorë më dorë deri sa ngritën shqiponjën të valojë për gjithmonë, sa të jetë bota, gjer atje ku ka të drejtën të valojë…
- Jemi shumë të sigurtë që terë ata që u është mësuar goja edhe shpirti do t’i pergjigjen kthjelltazi. - Njeri në kishë tjetri në xhami, jemi vëllezer s’na ndajnë dot”.
Këto janë replikat e Iliaz Lazaratit ashtu si i ka menduar ai, shprehur me gjuhën e kulluar që përdorte në vitet e para të shekullit që lam pas. Shumë artikullshkrues të sotëm do ta admironin gjuhën, fjalorin, forcën artikuluese e zhbiruese të mendimit që pasqyrohet në çdo shkrim të tij.
…“Të mësojë shqiptari”, botuar në vitin 1916, Iliazi ju rikujton shqiptarëve se populli shqiptar s’e ka pushuar asnjëherë luftën për liri e flamur, por fqinjët lakmitar dhe të shiturit e brendshëm kanë futur “spicat e përçarjes”, fetare e krahinore. Shpëtimi i vendit s’vjen nga të huajt, por nga vet shqiptarët, thotë ai. Ne duhet të kemi miq, por jo ata që hiqen si miq, ai këshillon: “Në qoftëse neve do ta bëjmë punën në heshtje (humbje, vigjilence), “miqtë tanë” do të na marrin në dorë dhe përveç robërisë nuk ëndërrohet gjë tjetër. Atëherë druri i armikut do të lozë në kurrizin tonë gjer sa ne të zgjuhemi prej gjumit e të marrim frenat e Shqipërisë. Të jemi të bashkuar, duar me duar, duke u betuar se do të derdhim tërë fuqinë pasi intrigat e propagandat kundrejt nesh janë të panumurta. Të mos shohim ëndrra me sy hapet si në natën e madhe të Shëndreut” .
Shkrimet e Iliazit janë të shumta e më lart u përmendën disa nga thëniat më të spikatura.

Vlerësimi
Në sfondin e ndarjeve politike,shtresëzimeve politike ose pluralizmit të atyre viteve Iliaz Lazarati e gjen veten më të sigurtë në anën e shtresave të mesme dhe të varfra.
Në vitin 1921 kthehet në atdhe me disa patriotë të tjerë midis tyre dhe Veli Hashorva. Atë vit martohet dhe më vonë lind vajzën e tij të vetme, një fëmijë që lind bashkë me emrin Liri. Gjatë këtij qëndrimi njohu gjendjen ekonomike, shoqërore dhe politike të vendit. Ndërsa rradhit në anën e demokratëve. Në verën e 1923-it largohet përsëri nga vendi. Sëmundja nga e cila vuante kishte avancuar me shpejtësi, ishte kjo arsyeja që e mbajti larg lëvizjes së Fan Nolit në 1924, por ai e përcolli nga larg me urimin mirupafshim në Shqipërinë e lirë.
Me ardhjen e Zogut në pushtet edhe në emigracion u ndjenë përçarjet politike që depërtuan edhe tek vatranët. Duke dashur të kundërshtojë tendencën e një grupi të quajtur organizatorë për reformimin e degëve të Vatrës, me përkrahës të Zogut, debaton hapur me Konicën në 7 nëntorit 1925 me anë të një shkrimi, ku tregon se do të mbetet opozitar sikurse shumica e vatranëve.
Në qëndrimet e tij parimore, me karakterin e pastër e shumë të qëndrushëm kishte tërhequr admirimin e shqiptarëve jo vetëm të Amerikës, por edhe më gjerë. Këtë e trgon shtypi i kohës. Ja disa copëza nga gazetat e asaj periudhe:
“Besoj se të gjithë atdhetarët kanë dëgjuar emrin e atdhetarit të vërtetë z.Eliaz Maliq Lazarati. Zoti Eliaz është një djalë me ndjenja patriotike, me sjellie të mira dhe i urtë. Dimrin e shkuar pata fatin të jetoj me këtë zotëri një kohë të shkurtër po të lumtur, e cilla do të mbetet e paharruar. Fjalët e tij me gëzonin pa masë, se s’kish tjetër fjalë vetëm Shqipëri dhe tjetër jo. Çdo atdhetar që e njohu u hidhërua tepër me ikjen e zotrisë. Po hidhërimi më i madh për mua ishte se mu nda shoku i besës, që më thirri vëlla. Iliazi na la shëndenë. Ai zuri prap t’i shërbejë çështjes kombëtare duke qenë si mësonjës në klubin “Mali i Tomorit”
...E urojmë mikun tonë Eliaz Maliq Lazaratin ta shohim oficer në Shqipërinë e lirë duke i shërbyer flamurit madhështor të Skenderbeut…
Kështu e njihnin dhe e vlerësonin shqiptarët e vërtetë Iliazin tonë.
Pilot në ushtri, gazetar, mësonjeës, politikan, oficer i ushtrisë amerikane e mbi të gjitha një njeri human. Edhe shpirtin e falte për të tjerët. Janë të shumta urimet që mirrte dhe u dërgonte bashkatdhetarëve, në fund të çdo urimi përdorte shprehjen “në Shqipërinë e lirë”. Një djalë megjithëse në moshë të re kishte një formim të plotë, dashuri e vyrtyte duke bërë për vete këdo që e njohu dhe punoi me të.

Kthimi në vendlindje
“Shkoj pranë nënës Shqipëri dhe vajzës sime Liri”, kështu shkruan në pasaportën e tij në vjeshten e vitit1926 kur kthehet përgjithmonë në atdhe.
Me mbritjen në fshat, megjithëse i sëmurë ai përjetoi sikur lindi përsëri. Miqtë ngado e përshëndesnin ardhjen e tij. Presidenti i vendit Ahmet Zogu i kërkon shërbim për të kryer detyrën e prefektit të Gjirokastrës, që me mirësjellie dhe argumente shëndetësore e refuzoi. Vetëm kjo do të mjaftonte për të vlerësuar Iliaz Maliq Lazaratin. Një veprim i tillë zor se ndodh edhe sot, kërkesa që një opozitar të drejtojë si prefekt, por edhe refuzimi i postit nuk është më i pakët. Ishin vlerat, aftesitë, puna e bërë dhe qëndrimi patriotik i Iliazit që imponuan kërkesën.
Vitet që i mbetën i kaloi me njerëzit e tij duke ndjerë klimën dhe aromën jetëdhënëse të vendit të tij, duke vërtetuar rekomandimin e mjekut të tij në Amerike që i tha “nëse dëshiron të jetosh më shumë shko në Shqipëri se këtu i ke ditët të numuruara”. Shpirtin e tij fisnik e njohën përsa jetoi edhe bashkëfshatarët. Në defterët e tij lexohen ndihmat në të holla që jepte për të sëmurët, për të pastrehët që donin të ndërtonin diçka, për të varfërit, për jetimët, etj. Në një vend shkruan: ”Në Lazarat ka dhe jetimë, por këtë radhë ja bleva djalit të Bidos këtë kostum se ky është flori, ju do të rroni e do ta shikoni, Shqipëria po i lind trimat e saj”. Kështu tha ai kur ja dhuroi këtë veshje Muhamet Gjolleshës.
Lart në Malin e Sopotit duke pirë ujin e Picunarit nën erën e trëndelinës mbylli tepër i ri jetën e tij, pa ndarë nga dora krijime, shkrime e vjersha:
Vetullat e tua,/ hapur si piriri,/ Më lëndojnë mua,/ me hije vështrimi.
Faqet porsi mollë,/ buza trëndelinë / Dhe ti mes i hollë, / Që s’më le fuqi.
Lulet lot lëshojnë, / Jetën s’u harroj / Orët që shkuan, / do t’i adhuroj.
Kështu u shua njeriu më i mirë, më i formuar, atdhetari e kurajozi, i burrëruari që në fëmijëri. Eliazi dhe sot mbetet një shembull e model për brezat e rinj. U nda nga jeta vetëm 31 vjeç, por kujtimi që la pas, zemra e madhe dhe shpirti bujar kujtohen edhe sot me nderim nga të gjithë.
Sali Rabi
Mësues

Dhurata nxenesve me te mire ne diten e flamurit

Ja disa nga resurset natyrore të Lazaratit që mund të përdoren nga biznesi vendas

Lazarati: Vendi i thesareve të fjetura

Nga Prof.As.Dr. Halil Hallaçi

Si djalë i këtij fshati e ndiej për detyrim të evidentoj disa nga pasuritë minerale nëntokësore e sipërfaqësore të fshatit tim, Lazaratit. Të shkruash për resurset nëntokësore të një mikrozonë, nuk mund të shikosh atë të shkëputur nga pasuritë rajonale e më gjerë.
Mund të themi me plot të drejtë se edhe Lazarati është “ Vendi i thesareve të fjetura”. Lazarati shtrihet në krahun lindor të antiklinalit Mali i Gjerë, ka një gjatësi 43 km dhe gjerësi 8-12 km. Përfaqëson një reliev malor dhe mjaft të aksidentuar me kuotë maksimale 1 789 m. Në këtë zonë ku shtrihet edhe ky fshat gjenden resurse të njëjta me atë që përmban zona, por pasuri të veçanta të tij.
Nuk mund të lë pa përmendur vuajtjet e lazaratasve për ujë, në tërë historinë e tyre, në një kohë që në nëntoken e tyre janë fshehur e gjenden pasuri të mëdha ujore, që kërkojnë mendje, punë e investime të vetë komunitetit, por edhe vëmendje e mbështetje të madhe të organeve të pushtetit vendor e më gjerë.
Në zonën e fshatit dalin disa burime ujore. Ndër ta më i madhi aktualisht është ai i Sopotit, ku merret sasia më e madhe e ujit, një pjesë e konsiderueshme merret edhe nga depozitimet aluvionale të luginës së Drinosit. Në periudha të caktuara furnizimi bëhet edhe nga burimet e tjera, që janë burime sezonale dhe të lidhur drejtpërdrejt me rënien e rreshjeve.
Por a duhet të këtë gjithë këtë vuajtje fshati Lazarat për ujë ? Jo! Studimet e herëpashershme të kryera nga specialistë gjeologë në Gjirokastër si dhe specialistë të Shërbimit Gjeologjik Shqiptar tregojnë se kemi të bëjmë me disa basene ujëmbajtëse të grupuara, më të rëndësishmet janë:
Së pari; baseni ujëmbajtës i shkëmbinjëve karbonike të Malit të Gjerë, ku në kontekst ka pjesën e vet edhe Lazarati. Nga burimet më të njohur përmendim daljen e ujrave karstike të Viroit, Skotinisë, burimet e Dervicianit, burimi i Pusit, si dhe burime të tjera epikarstike si Sopoti etj. Përdorimi i metodave gjeofizike të kërkimit (Elektrometri e Tomografi elektrike) të kryera nga Qendra Gjeofizike Tiranë vitet e fundit, si dhe studimet gjatë vitit 2004 në zonën e Viroit, Burimit të Pusit, etj, tregojnë më së miri se kemi një vazhdimësi e lidhje të Skotinisë me Viroin, si e tillë një vazhdimësi që del në burimet e Dervicianit, mbulohet nga zallishtja e Përroit të Sopotit e Draçit dhe zgjatet në drejtim të Viroit. Kjo lidhet me një veprimtari intensive të tretejes së shkëmbinjve karbonike, krijimit të zgavrave nëntokësore e mbushjen me ujë nga shpati lindor i Malit të Gjerë.
Së dyti; sasira të konsiderueshme uji gjenden edhe në depozitimet aluviale të luginës së Drinosit. Sot ato furnizojnë qytetin e Gjirokastrës e vetë fshatin Lazarat. Këto janë burime që duhet të mbahen në konsideratë dhe nuk duhen neglizhuar, pasi kemi të bëjmë me një pasuri që natyra na i ka dhuruar.
Se treti; vlerësimi i Përroit të Sopotit e Draçit, përbën një nga rezervat ujore që duhet të vihet në qarkullim ekonomik. Në trajtimin e mësipërm treguam egzistencën e burimeve ujore në territorin e vetë fshatit, por problemi mund të shihet edhe më gjerë. Furnizimi me ujë nga magjistrali kryesor që do të furnizojë qytetin e Gjirokastrës nga burimet e Nepravishtës. Kjo do të kursente fondin e miratuar për furnizimin e Lazaratit me ujë nga fusha, e ky investim mund të përdoret për përmirësimin e infrastrukturës në fshat, për ndërtimin e depove kryesore dhe rrjetit shpërndarës. Në lidhje me përmirësimin e rrjetit të brendshëm kërkohet një trajtim i veçantë. Sot ka një mangësi serioze në rrjetin aktual të fshatit, e cila kërkon një evidentim të saktë të rrjetit egzistues, të hedhur në planimetritë përkatëse, shikim i shpërndarjes së sotme të ujit për të furnizuar çdo shtëpi, si dhe një vështrim prespektiv i zgjerimit të rrjetit të brendshëm.
Rrjeti i shpërndarjes është tejet i amortizuar dhe kërkon rikonstruktim total, duke parë prespektivën e zgjerimit të fshait. Duhet të mësohemi të punojmë me projekte dhe jo me thëien e popullit “shto ujë e shto miell”, përkaluar në këtë apo atë legjistlaturë. Kështu nuk mund të ecet.
Një nga pasuritë e vlefshme nëntokësore të Lazaratit janë gurët gërlelorë që rrethojnë fshatin e në mënyrë të veçantë gurët e Mushajadhës, ku me të drejtë studiuesit e gjeologjisë në Gjirokastër i kanë vlerësuar si gurë dekorativë. Vënia në qarkullim ekonomik me përmasa më të mëdha dhe jo sporadike do të ngrinte vlerat e këtij vendburimi me përmasa të rëndësishme. Vlen të përmendet se me gurët e zonës së Dervicianit e Mushajadhës janë shtruar të gjitha kalldrëmet e qytetit të Gjirokastrës dhe shtëpitë përreth.
Pasuri tjetër që duhet të vihet në dispozicion të biznesit vendas është shfrytëzimi me kriter i inerteve lumore dhe depozitave zallishtore, si në pjesën veriore të fshatit, ashtu dhe në krahun jugor të tij.
Guri gërqelor që ndodhet në territorin e fshatit plotëson parametrat për prodhimin e çimentos, kështu që bizneset lazaratase të bashkuara ose veç e veç duhet të vlerësojnë këtë pasuri që u ka dhuruar natyra dhe t’i kthejnë ato në dobi të bashëkfshatarëve. Mendimi për ngritjen e një fabrike çimentoje plotësohet dhe më mirë, se përveç gërqelorëve, në afërsi të tyre kemi dhe përhapjen e depozitimeve flishore të Draçit, ndërsa pjesa e gipseve e cila zë 3-5 % të të gjithë masës mund të merret nga diapiri i Kardhiqit.
Specialistët e gjeologjisë në Gjirokastër si dhe specialistët e Shërbimit Gjeologjik Shqiptar kanë vizion të qartë për këto probleme, ndaj e ndjejnë si detyrë të kontribojnë për t’i vënë në qarkullim, këto resurse të cilat sa janë gërvishur. Kërkesat e sotme duan një vlerësim të ndikimit në mjedis për të gjitha këto minerale që mund të shfrtyëzohen. Kjo kërkon lidhje të ngushta me degën rajonale të mjedisit në Gjirokastër, e cila e ka nën juridiksionin e saj.
Ndërsa një mendim që duhet të vlerësohet në të ardhmen është dhe shfrytëzimi më i mirë i strukturës antiklinale të Malit të Gjerë, lidhja e pjesës lindore më atë perëndimore dhe lidhja e saj me zonën turistike të Sarandës, që është një nga perlat e natyrës shqiptare. Përmirësimet në infrastrukturë do të nxirrnin si nevoje ndoshta idenë e hapjes së një tuneli nga pozicioni më i përshtatshëm aktual në pjesën jugore të varrezave të fshatit (në fundin e Rrathëve në drejtim të Delvinës). Kjo veç lidhjes më të shkurtër rrugore, do të vinte në efiçencë edhe rezervat ujore të basenit të Malit të Gjerë, jo vetëm për ujë komunal, por ndoshta dhe në ndërtimin e veprave hidroenergjitike. Kjo lidhje do të krijonte një metropol të fuqishëm jugor Gjirokastër- Delvinë-Sarandë, ku rruga do matej me minuta për qarkullimin e mjeteve, turistëve, mallrave, duke e kthyer edhe portin detar të Sarandës, në një port të fuqishëm. Por kjo mbetet një ide e hedhur që duhet riparë e sigurisht kërkon studime më të thella në të ardhmen.
Në këtë artikull paraqetëm disa nga pasuritë minerale, të zonës së fshatit, por ka edhe pasuri të tjera të cilat do të trajtohen me kompetencë nga specialistët përkats, të cilët nuk i mungojnë Lazaratit.
Idetë e hedhura më lart veç vlerave ekonomike, kanë dhe vlera didaktike, të cilat mësuesit e gjeografisë të shkollës së mesme të bashkuar “Muhamet Gjollesha” duhet t’i shfrytëzojnë. Një nga aspektet që mund të përmendet është zhvillimi i formave karstike sipërfaqësore dhe nëntokësore që janë në gjithë larminë e tyre, kanionet e bukura të Kokojanit, Gjokanës, Goricave të Matushit, etj., që kanë vlerat e tyre, në kompleks përbëjnë zanafillën e eokosistemeve interesante karstike.
Koha sot, edhe në prespektivë kërkon ngë ornganet e pushtetit vendor të zonës, zgjidhjen e problemeve të shumta e komplekse për vënien në qarkullim ekonomik të resurseve që natyra na ka dhuruar. Me punën e gjithë komunitetit, me ndihmën e bijëve e bijave të Lazaratit brenda dhe jashtë vendit, Lazarati do të përparojë dhe do të përqafojë idetë e reja për një jetë më të mirë duke shfrytëzuar edhe pasuritë që zotëron.

2007-08-19T04:08:00.000+03:00

Pershendet Kryetari i Shoqates

Ne festen e Pavaresise

Me veshjet e Kosoves

2007-07-11T03:17:00.001+03:00

Ndal mos i vrisni femijt tane

Kompleksi i Axhem Koçiut

Fusha e minifutbollit e Axhem Koçiut

Bocajt

Fabrikave e inerteve te Qazim Brahimit

2007-07-11T03:15:00.001+03:00

CURRICULUM VITAE
ILIAZ ARIF BOBAJ
U lind në fshatin Lazarat të Gjirokastrës më27-07-1950 në një familje me tradita atdhetare dhe kulturore.Shkollën fillore e filloj në Lazarat,por e përfundoi në qytetin e Delvinës , ku u shpërngul familjarisht. Në Delvinë përfundoi edhe shkollën e mesme me rezultate të larta . Ka kryer studimet e larta në Institutin e Lartë Pedagogjik në Shkodër si student i rregullt në degën matematikë-fizikë dhe më vonë edhe Universitetin “E.Çabej” në Gjirokastër po në këtë degë.(me korespodencë).
Punoi mësues në Delvinë, Pukë, drejtues shkolle dhe i shtëpisë së pionierit në Delvinë.Në vitet 1992-1997 ka qënë sekretar i Këshillit të Rrethit Delvinës detyrë të cilën e kreu me dinjitet.Në vitin 1997 , e zëvendësojnë për motive politike dhe mbetet pa punë .I mbetur pa punë u detyrua të marrë rrugën e emigracionit në Greqi së bashku me familjen e tij dhe sot jeton e punon në Patra të Greqisë..Është i martuar dhe ka dy fëmijë. Punon si gjithë emigrantët e tjerë por letërsinë nuk e ka braktisur asnjëherë, duke qënë ambassador i fjalës shqipe përtej kufijve të atdheut të cilit aq shumë i është përkushtuar.
Ka një veprimtari të ngjeshur letrare, është shkrimtar i njohur , autor i shumë librave letrare, ndërkohë që krijimet e tij janë përfshirë edhe në antologji të ndryshme letrare.Shkruan në disa organe letrare , brënda dhe jasht vendit duke qënë ndër publicistët më aktivë dhe më të fuqishëm të shtypit shqiptar në emigracion..Është fitues i disa çmimeve letrare , antar i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artitëve të Shqipërisë dhe i Klubit të Shkrimtarëve Emigrantë Shqiptarë në Greqi “Drita”
Njeh mirë gjuhët greke dhe ruse.Vëllimet poetike të tij janë vlerësuar me çmime të ndryshme,kurse në gjininë e humorit me tregimin “Mjekra e kryeministrit” fitoi në konkursin e vitit 2004 - çmimin e parë.Midis të tjerash vlen të përmendet libri “Jetën e pres si të më vijë”ku shfaqet fuqishëm talenti poetik i tij gërshetuar me ndjenjat e atdhedashurisë( karakteristik edhe familjare e tij).Midis të tjerash nga lexuesit dhe kritikët janë pritur mir librat “Ezopi”, “Molla e sherrit”, “501 fjalë të urta “,”Dora dhe fuqia”,’Dhelpra dhe gjygjtari” etj.
Vlenë të theksohet pjesëmarria e tij aktive në jetën gazetareske sidomos në shtypin shqiptar në Greqi si dhe është redaktor i gazetës “Lazërati”
Megjithse jasht atdheut me shkrimet dhe debatet e tij tregon se jeton brënda tij me detajet,me gëzimet,krenarinë dhe brengat e tij.

2007-07-09T19:00:00.000+03:00

THEMELUESIT E SHOQATES

TEQE E ZALLIT